پیوند سنت و مدرنیته؛ تحقق آرزوی دیرینه محمد بهمن بیگی

پردیس کوثری _ «خبرجنوب»/ موسیقی نواحی ایران، به‌مثابه یکی از عمیق‌ترین لایه‌های هویت فرهنگی این سرزمین، همواره حامل تاریخ، حافظه جمعی و زیست اقوام گوناگون بوده است. با این حال، فاصله میان این میراث ارزشمند و زبان موسیقی معاصر، در بسیاری از موارد مانع از عرضه مؤثر آن در سطوح ملی و بین‌المللی شده است. در چنین بستری، تلاش برای بازخوانی و بازآفرینی موسیقی اقوام، بدون خدشه به اصالت و در عین حال با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و ارکسترال موسیقی کلاسیک، ضرورتی فرهنگی به شمار می‌آید. پروژه موسیقایی خانواده پویانیا، با محوریت آلبوم ارکسترال چشم انتظار، نمونه‌ای کم‌نظیر از این رویکرد است؛ تلاشی مبتنی بر پژوهش، تجربه زیسته و دانش آکادمیک که در پیوند میان موسیقی فولکلور قشقایی و لری بویراحمدی–ممسنی با ساختارهای چندصدایی و هارمونیک، مسیری تازه برای شنیده‌شدن موسیقی نواحی ایران در قالب موسیقی کلاسیک ترسیم کرده است.

علی پویانیا، آهنگساز، خواننده، ترانه‌سرا و پژوهشگر موسیقی نواحی، فعالیت هنری خود را با تکیه بر آموزه‌های سینه‌به‌سینه از پدر مرحومش، سیف‌الله بیگ، که از خوانندگان برجسته موسیقی محلی قشقایی و لری بویراحمدی بود، آغاز کرد. نخستین آثار او پس از تولید و پخش از شبکه استانی صدا و سیمای کهگیلویه و بویراحمد، زمینه‌ساز ورود جدی وی به عرصه حرفه‌ای موسیقی شد. پویانیا با هدف خدمت به فرهنگ موسیقایی اقوام جنوب کشور و حفظ اصالت نغمه‌های محلی، علیرغم دشواری‌های فراوان، به شیراز مهاجرت کرد و نزدیک به ۹ سال در این شهر به فعالیت پرداخت. در این دوره، با تولید آثار مذهبی از جمله ساخت دعاهای مفاتیح برای برنامه «نسیم رمضان» با آهنگسازی شخصی و اشعار فارسی، که از صدا و سیمای مرکز فارس پخش شد، از جمله فعالیت‌های شاخص اوست. در ادامه، با هدف توسعه فعالیت‌ها و دستیابی به افق‌های گسترده‌تر، همکاری خود را با مرکز صدا و سیمای تهران آغاز کرد و در سال‌های بعد، همکاری مستمر با مراکز مختلف رسانه ملی از جمله رادیو شیراز (از سال ۱۳۴۹)، مرکز یاسوج (از ۱۳۶۸)، مرکز فارس (از ۱۳۷۹)، مرکز تهران (از ۱۳۸۰) و مرکز موسیقی و سرود سازمان صدا و سیما (از ۱۳۸۴) را در کارنامه خود ثبت کرد.

شکل‌گیری پروژه ارکسترال چشم انتظار

با ورود فرزندان وی، ایمان و اشکان پویانیا، که هر دو تحصیلات موسیقی را به‌صورت آکادمیک و تخصصی دنبال کرده‌اند، ایده‌ای بنیادین و نوآورانه شکل گرفت؛ ایده تلفیق موسیقی نواحی با موسیقی کلاسیک جهانی در قالبی ارکسترال، چندصدایی، هارمونیک و کنترپوانتیک. علی پویانیا با اتکا به دانش عمیق خود در موسیقی فولکلور و فرزندانش با بهره‌گیری از آموزش‌های دانشگاهی در آهنگسازی، تنظیم، نوازندگی و مهندسی صدا، موفق شدند برای نخستین‌بار در تاریخ موسیقی ایران، موسیقی قشقایی و لری بویراحمدی–ممسنی را به شکلی طراحی کنند که قابلیت اجرای دقیق توسط ارکسترهای بزرگ ملی و بین‌المللی را داشته باشد. آلبوم ارکسترال «چشم انتظار» حاصل سال‌ها پژوهش، ارزیابی، بازنگری و کارشناسی مستمر در تمامی مراحل شعر، آهنگسازی، تنظیم، ضبط، میکس و مسترینگ است. هدف اصلی این پروژه، حفظ اصالت موسیقی نواحی در کنار ارائه آن با زبان موسیقی جهانی بوده است؛ امری که به دلیل تفاوت بنیادین فواصل موسیقایی، یکی از دشوارترین چالش‌های فنی و هنری این پروژه به شمار می‌رفت. این آلبوم در سال ۲۰۲۱ در رقابت جهانی Global Music Awards آمریکا در دو بخش «وکالیست» و «موسیقی ارکسترال ایرانی» شرکت داده شد و در هر دو بخش موفق به کسب مدال نقره شد. آثار این آلبوم توسط بیش از ۲۰ هزار موسیقیدان بین‌المللی شنیده و داوری شد و بیش از ۱۲۰ رسانه هنری جهانی آن را بازتاب دادند. به دلیل محدودیت‌های سیاسی و روابط ایران و آمریکا، ارسال آثار از طریق شرکت‌های واسط انجام شد و گواهی رسمی جهانی صادر گردید.

تحقق آرزوی استاد محمد بهمن‌بیگی

یکی از ابعاد تاریخی این پروژه، تحقق آرزوی دیرینه استاد محمد بهمن‌بیگی است. در کتاب «اگر قره‌قاج نبود»، وی از آرمان خود برای ثبت و جهانی‌سازی موسیقی اقوام قشقایی و لری در قالبی ارکسترال و چندصدایی سخن گفته بود. این آرمان، دهه‌ها بعد، توسط خانواده پویانیا جامه عمل پوشید. علی پویانیا پس از ارائه این آثار به استاد بهمن‌بیگی، مورد تقدیر و تحسین ایشان قرار گرفت. متن مکتوب استاد، که در آن از علی پویانیا به‌عنوان «عاشق دیوانه موسیقی» یاد شده است، سندی ارزشمند بر اهمیت فرهنگی و تاریخی این پروژه محسوب می‌شود.

سوابق و افتخارات

علی پویانیا از شاگردان استاد رحیم فتحعلی‌زاده در فارس و استاد اسماعیل مهرتاش در تهران است. وی دارنده نشان درجه یک هنری (دکتری تخصصی موسیقی) از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دریافت‌کننده تندیس شانزدهمین جشنواره موسیقی نواحی کشور، عضو مؤسسه پیشکسوتان هنر ایران، عضو خانه موسیقی ایران و مدیر مرکز مهارت‌آموزی و آموزشگاه آزاد هنری پرسیس با مجوز درجه یک است. فرزندان وی، ایمان و اشکان پویانیا، هر دو عضو بنیاد ملی نخبگان، برگزیده جشنواره‌های ملی و بین‌المللی، دریافت‌کننده مدال نقره Global Music Awards 2021 و فعال حرفه‌ای در مرکز موسیقی و سرود سازمان صدا و سیما هستند.

ضرورت اجرا و حمایت نهادی از آثار موسیقایی نواحی

به گفته ایمان پویانیا، تغییر ذائقه فرهنگی نسل جوان، به‌ویژه در حوزه موسیقی، یکی از چالش‌های جدی امروز است. تأثیرات جنگ نرم و غلبه الگوهای موسیقی وارداتی موجب فاصله‌گرفتن بخشی از جوانان از موسیقی اصیل ایرانی شده و رسانه‌های رسمی، از جمله صدا و سیما، تاکنون نتوانسته‌اند نقش مؤثری در بازسازی و هدایت این ذائقه ایفا کنند. در چنین شرایطی، بخش خصوصی مسئولیت حفظ و معرفی موسیقی نواحی را بر دوش گرفته است. پروژه موسیقایی «چشم انتظار» با حفظ اصالت موسیقی عشایری و نواحی و انتقال آن به ساختارهای هارمونیک و کنترپوانتیک ارکسترال، کوشیده است جذابیت شنیداری و ارتباط با مخاطب جوان را تقویت کند. این رویکرد، ضمن پاسداشت ریشه‌های فرهنگی، ظرفیت بالایی برای جذب مخاطب، معرفی گسترده و ارتقای جایگاه موسیقی نواحی در سطح ملی و بین‌المللی دارد. اجرای زنده این آثار، به‌ویژه در استان فارس و مناطق کهگیلویه و بویراحمد، که خاستگاه اصلی موسیقی قشقایی و لری است، تاکنون صورت نگرفته و می‌تواند بازخورد فرهنگی قابل توجهی ایجاد کند.

در ادامه مسیر، آثاری آماده ضبط و انتشار وجود دارد که مستلزم تأمین منابع مالی و حمایت اسپانسرهاست. در پروژه «چشم انتظار»، حمایت ارکستر سمفونیک سازمان صدا و سیما و مرکز موسیقی، پیش از این انجام شده، اما محدودیت‌های بودجه‌ای امکان ورود دوباره این نهادها را محدود کرده است. در صورت فراهم شدن حمایت مالی، امکان ادامه تولید و ارائه این آثار به شکل گسترده‌تر فراهم خواهد شد. با توجه به اهمیت فرهنگی، هویتی و ملی این پروژه، انتظار می‌رود متولیان فرهنگی کشور زمینه اجرای هرچه سریع‌تر آثار را فراهم کنند. این موسیقی، بازتاب‌دهنده حماسه‌آفرینی‌ها و سلحشوری‌های اقوام ایران و حامل ارزش‌های فرهنگی و وحدت‌بخش ملی است. حمایت از اجرای آن، سرمایه‌گذاری مؤثر در صیانت از میراث موسیقایی و تقویت پیوند نسل جوان با هویت قومی و فرهنگی کشور به شمار می‌آید.

پروژه موسیقایی خانواده پویانیا، نه صرفاً یک تولید هنری، بلکه اقدامی فرهنگی–ملی در راستای صیانت از میراث ناملموس ایران، پیوند سنت و مدرنیته و ارائه زبان موسیقایی اقوام ایرانی به جهان است. حمایت از اجرای این آثار، پاسداشت تاریخ، فرهنگ و حماسه اقوام ایران‌زمین و سرمایه‌گذاری بر آینده فرهنگی کشور محسوب می‌شود.