صادق همایونی؛ نگهبان خاموش فرهنگ مردم / روایت برادر از یک انسان بزرگ
ادمین ۵
بهمن پگاهراد – «خبرجنوب» / فضلالله همایونی، برادر و نزدیکترین همراه محمدصادق همایونی، در گفتوگو با «خبرجنوب» از چهرهای سخن میگوید که نه فقط پژوهشگری برجسته، که تکیهگاهی استوار برای خانواده و فرهنگ مردم بود. او در مراسم سالگرد برادر که این هفته برگزار میشود، ضمن رونمایی از یکی از کتابهای خود، چنین روایت میکند:
«من نه به عنوان برادر نویسنده و پژوهشگر، بلکه به عنوان کسی که به روح بلند او آشنایی داشت، باید بگویم محمدصادق انسانی بزرگ بود. پس از فوت پدر در سال ۱۳۴۰، وقتی من کلاس هفتم بودم و دو برادر کوچکتر از خود داشتم، او که تازه استخدام شده بود، در عنفوان جوانی مسئولیت خانواده را بر دوش گرفت. ازدواج نکرد و حتی رفتن به آمریکا وادامه تحصیلات را به بعد موکول کرد، تا ما را به سامان برساند. در دادگستری قاضی مقتدر و عادلی بود و در کنار آن زندگی ما را اداره میکرد.»
او درباره پژوهشهای برادر نیز میگوید: «تحقیقات او در زمینه تعزیه، بزرگترین پژوهشی است که تاکنون انجام شده.»
فضلالله همایونی سپس خاطرهای از علی دادآیین، مدیر انتشارات کانون تربیت، نقل میکند:
«روزی دادآیین، در خانه ما از دور کتابی از صادق را در در قفسه بالای کتابخانه قرار داشت، دید و گفت: سالهاست دنبال این کتاب هستم، این را به من میدهی؟ گفتم کتابهای دیگری تقدیم می کنم، اما این یکی را نه، چون نویسندهاش به من تقدیم و برایم امضا کرده است. پرسید:
- نویسندهاش کیست؟ گفتم : «صادق همایونی!» دادآیین شگفتزده شد. او که در یکی دو سال اخیر به درود حیات گفته در سال ۴۸ کتاب ۱۴۰۰ ترانه محلی را از صادق منتشر کرد که یکی از بزرگترین تحقیقات در این حوزه ترانه های محلی در همه نقاط استان است.»
در پاسخ به این پرسش که آخرین کتاب منتشرشده از محمدصادق همایونی چیست، میگوید:
«در زمان حیات برادرم کتابهایی چون ۱۴۰۰ ترانه محلی فارس، خاستگاه تعزیه در ایران، هرگز غروب مکن، شیراز خاستگاه تعزیه، فرهنگ مردم سروستان، بیگانهای در ده، بنبست، سیر و سیاحتی در حواشی غرب، آتشی که نمیرد و دیگر آثار منتشر شد. پس از فوت ایشان نیز زناشویی در میان قشقاییها با این که اجازه انتشار آن طولانی شد، اما سرانجام با همکاری مرحوم دکتر منوچهر کیانی در سال ۱۳۹۶ چاپ شد.»
او همچنین یادآور میشود: «در مراسم تجلیل از دکتر ناصر کاتوزیان، پدر علم حقوق ایران، از دو قاضی فارس نیز تقدیر شد: محمدصادق همایونی و حسنعلی ممتحن؛ هر دو علاوه بر قضاوت برجسته، در پژوهش، ادب و خوشنویسی نیز نامدار بودند.»
/سفر ۱۳ ساله خاموشی یک نگهبان فرهنگ
سیزدهمین سالگرد درگذشت محمدصادق همایونی، پژوهشگر نامدار فرهنگ مردم و تعزیه، تنها یادآور خاموشی یک انسان نیست؛ یادآور خاموشی بخشی از جهان زیسته ماست. جهانی که در آن قصهها، شعرها، ترانهها، متلها، لالاییها و آیینهای شفاهی، نه سرگرمی، که شالوده هویت و حافظه جمعیمان بودند.
صادق همایونی سروستانی در روزگاری پا به میدان پژوهش گذاشت که نامهایی چون صادق هدایت، ابوالقاسم انجوی شیرازی و ابوالقاسم فقیری در حوزه فرهنگ مردم میدرخشیدند. او اما راه خود را یافت و با عشق و پشتکار به یکی از برجستهترین چهرههای فولکلور ایران تبدیل شد. دامنه پژوهشهایش از تعزیه و آیینهای شیراز و سروستان تا فرهنگهای قشقایی، لری، مازندرانی و عربهای اهواز گسترده بود. حاصل این تلاشها نزدیک به ۳۰ کتاب و ۲۰۰ مقاله است که امروز از منابع مرجع مردمشناسی ایران به شمار میروند.
هرچند تحصیلاتش در رشته حقوق و حرفهاش وکالت بود، اما جان و روانش در میدان فرهنگ مردم میتپید. نخستین نوشتهاش در سال ۱۳۳۰ و نخستین شعر و داستانش در سال ۱۳۳۴ منتشر شد؛ آغازی که او را به سوی پژوهشهای عمیقتر سوق داد. همایونی همچنین از چهرههای اثرگذار نشستهای ادبی «یاران یکشنبه» و بنیانگذار این محفل ادبی بود که امروز با تلاش کورش کمالی سروستانی و فضلالله همایونی همچنان زنده و پابرجاست.
استاد محمد صادق همایونی سرانجام در ١٩ خرداد ماه سال ١٣٩٢ چشم از جهان فرو بست، یاد و نامش گرامی باد...
