سخت چون سنگ؛ نرم چون نقش

هدیه سادات میرمرتضوی-خبر جنوب/ شیراز بهشت است و موزه‌ی سنگ آن قطعه‌ای کوچک از این بهشت بی‌انتها. آن‌جا که سنگ‌ها از ته‌ستون‌های سنگی دوره‌ی هخامنشیان و ساسانیان تا سنگ محراب دوره‌ی سلجوقیان، جان می‌گیرند، کتیبه‌ها به زبان می‌آیند و با جسم سخت و روح لطیفشان از تاریخ و گذشتگان روایت می‌کنند. این موزه ولی در صبح شانزدهمین روز از آخرین ماه بهار همراه با آغاز هفته‌ی صنایع‌دستی، نظاره‌گر رویدادی دلنشین بود تا باز با پیچیدن صدای چَک‌چَک چکش فلزی بر دل سنگ، خاطرات گذشته در ذهن باستانی‌اش بیدار شود. خاطراتی به قدمت کهن‌ترین تمدن‌ها.

حجاری؛ هنری متعلق به شیراز

میهمانان در حیاط موزه نشسته‌اند. از مسئولین استانداری و فرمانداری و سازمان میراث فرهنگی تا هنرمندان پیش‌کسوت و علاقه‌مندانی که آمده‌اند تا از هنر حجاری سنتی بیشتر بدانند و بشنوند. کنارشان ساختمان قدیمی موزه با کنگره‌های زیبا قرار دارد که بر فراز ایوانش، گروهی از حجارها هنرنمایی می‌کنند. در این برنامه‌ی فرهنگی استاد محمدجواد شبیه از حجاران قدیمی و صاحب‌نام، ضمن تشکر از دلگرمی بخشی از جامعه‌ی بزرگ حجاری و سنگ‌تراشی شیراز با حضورشان در برنامه و حمایت‌های همیشگی دکتر مریدی از هنرمندان در سمت‌های مختلفش، می‌گوید: «خوشبختانه با وجود تکنولوژی و دستگاه‌های جدیدی که اخیرا وارد این حرفه شده، ارزش هنر دست بهتر دیده می‌شود. چون تفاوت بین دستگاه و کار دست مشهود کاملا است. هنرمند حجار خودش طرح می‌کشد، خط می‌نویسد و حجاری می‌کند. این‌ها میراثی است که از گذشته به ما رسیده است. اما این‌جا تفاوتی بین سنگ‌تراشی و حجاری وجود دارد. حقیقت این است که شغلی تحت‌عنوان سنگ‌تراشی الان دیگر دیر نیست. این شغل مربوط به دورانی است که پدر من همکار افرادی مثل استاد عزیز چیزفهم بود و این هنرمندان چه سختی‌هایی می‌کشیدند تا سنگی، تراشیده، صاف و آماده شود و روی آن طرح بزنند. ولی الان قواعد فرق کرده است. حجار اندازه‌ی سنگ دلخواه را به کارخانه می‌دهد، آن را می‌بُرند و کار را انجام می‌دهد.»

وی در بخش دیگری از صحبت‌هایش بیان می‌کند: «رشته‌های مختلفی ثبت شده که متعلق به شیراز است و یکی از آن‌ها سنگ‌تراشی با سابقه‌ی 2500 سال است. اگر این رشته با حمایت اداره کل میراث فرهنگی، به سمت ثبت برود، امتیاز خوبی برای شیراز محسوب می‌شود. حجارها نیازمند حمایت‌هایی هستند که بتوانند دوباره به هنر سنتی خود برگردند و امیدواریم این برنامه رها نشود و دستاورد آن، مایه‌ی دلگرمی این قشر باشد.»

سنگ‌تراشی و جست‌وجو از دل سخت‌ترین‌ها

حالا نوبت دکتر بهزاد مریدی مدیرکل اداره‌ی جهانگردی، صنایع‌دستی و گردشگری استان است که با کلام شیرینش بگوید: «به نام خداوند زیبایی، قلم و عشق. داستان سنگ‌تراشان را از حکایت سه سنگ‌تراش بگوییم. از نخستین پرسیدند چه می‌کنی؟ گفت نانی را طلب می‌کنم. از دیگری پرسیدند شما چه می‌کنی؟ گفت خلق هنر می‌کنم و سنگی می‌تراشم و سومی با لبخند و افتخار گفت: من یک بنای باشکوه می‌سازم. این از نگاه ماست که سنگ‌تراش چه می‌کند.» وی در بخش دیگری از صحبت‌هایش با بیان افسانه‌ای قدیمی می‌گوید: «گویا سنگ‌تراش قرار است قدرتمندترین افراد باشد و کسی که بر طبیعت غلبه نماید و بی‌شک، سنگ‌تراش چنین است. فرهاد کوه‌کن را به خاطر داریم. نمادی در برابر قدرتی چون خسرو که با عشق کوه را تراشید.» مریدی با اشاره به توجه بزرگان ادبیات مثل مولانا، سعدی، وحشی بافقی و صائب تبریزی و از همه مهم‌تر نظامی گنجوی پیرامون سنگ‌تراشان، ابیاتی را در این زمینه می‌خواند: «در دل هر سنگ صدها نقش پنهان خفته است/ تیشه‌ای می‌خواهد این معنی که بیرون آورد.»

وی ادامه می‌دهد: «این نگاه معنابخشی است که از دل سخت‌ترین‌ها آن را جست‌وجو می‌کنیم.» مریدی بیان می‌کند: «هنرمند سنگ‌تراش با تیشه، صورت معشوق حقیقت را در سنگ پیدا می‌کند و وقتی به آن رسید، ابزار را کنار می‌گذارد. هفته صنایع دستی را بر همه‌ی سنگ‌تراشان شیراز صمیمانه تبریک عرض می‌کنم.» بعد از صحبت‌های این مسئول فرهنگی، به رسم یادبود از پنج استاد برجسته‌ی حجاری سنتی؛ محمدجواد شبیه، عزیز چیزفهم دانشمندیان، اسدالله چیزفهم دانشمندیان، عباس علیزاده و ابوالقاسم شبیه تقدیر می‌شود. در این میان، تشکر از باغبان مهربان موزه نیز فراموش نمی‌شود. مردی که سال‌هاست در نگهداری از مجموعه تلاشی مضاعف داشته است. 

پای صحبت حجاران

نوبت می‌رسد به بازدید از موزه و ایوانی که دورتادور آن، استادکاران نشسته‌اند، ابزار و سنگی در مقابل دارند و صبورانه و با ظرافت بر آن می‌کوبند تا از دلش زیبایی بیافرینند. از اشعار معروف تا نقش‌های پرنده و اذکار الهی. رحمان ملک‌منصوری نه سال است به این هنر اشتغال دارد و در حال حاضر مشغول مرمت خانه‌ی تاریخی زینت‌الملوک است. گلایه‌مند است که به حجاری خیلی کم پرداخته می‌شود. «الان با وجود هوش مصنوعی، یک‌جورهایی این کار خصوصا حجاری سنتی رو به فراموشی است. راه‌حل این است که به صنایع‌دستی بها بدهند و اداره‌ی میراث فرهنگی یک‌سری کارها را به جای دستگاه و صنعتی کردن، دستی انجام دهد و به هنرمندان بسپارد.» جواد قاسم‌پور هنرمند دیگری است که این کار را تجربی آموخته است. هم در زمینه‌ی مجسمه‌سازی و پیکرتراشی و هم در سنگ‌تراشی دستی بر آتش دارد.

او درباره‌ی مدت‌زمان انجام هر کار توضیح می‌دهد: «به عوامل مختلفی بستگی دارد که یکی از آن‌ها نوع سنگ است. مثلا کار کتیبه چهار روز تا یک هفته و کار تاریخی و مرمت شاید یک الی دو ماه طول بکشد.» حبیب شبیه متولد 45 سال دارد و از 15 سالگی زیر نظر دایی خود در این حرفه مشغول کار است. «هفده، هجده سال برای حرم سید علاءالدین حسین کار کرده‌ام و نزدیک12 سال است در بافت قدیم شیراز مرمت سنگ‌ها را انجام می‌دهم. این هنر، شغل پدربزرگ ما بوده و دایی‌‌مان اولین نفری است که به آن ورود پیدا کرد و سپس یکی‌یکی اعضای دیگر وارد این کار شدیم و زیر نظر ایشان شاگردی کردیم.» مهرداد شبیه نزدیک شش سال است کار حجاری می‌کند. از مرمت مکان‌های مذهبی تا بافت قدیم اطراف بازار وکیل. می‌گوید: «ما خانوادگی این کار را می‌کنیم و چون هنر اجدادی‌مان است برایم لذت زیادی دارد. حجاری، حس‌وحالی معنوی دارد و من را به یاد گذشتگان می‌اندازد.»

 حجار دیگری که خاموش گوشه‌ی ایوان ایستاده است می‌گوید: «سی سال است به این هنر آغشته شده‌ام. از حجاری و قلم‌تراشی تا حالا که کارگاه دارم. گاهی شاگردانی می‌آیند ولی نسل جدید صبور نیستند. عجله دارند و می‌خواهند زود به درآمد برسند.» وی درباره‌ی ابزار این هنر توضیح می‌دهد: «ابزار حجاری، انواع قلم است مثل قلم درز، قلم دندانه، قلم موج، چکش و کنر.» وی با لبخند می‌گوید: «همه‌ی لحظاتم در این هنر شیرین بوده و همیشه با عشق سر این کار بوده‌ام.» هنرمندان توسط دکتر مریدی و مسئولین دیگر با لوح و شاخه‌گل تقدیر می‌شوند و عکس‌های یادگاری، پایان‌بخش این برنامه‌ی هنری و جذاب است. برنامه‌ای که این امید را در دل هنرمندان حجاری زنده می‌کند تا با خون جگر ولی تلاش بیشتر، سنگ هنر خود را به لعل تبدیل کنند. برای آینده‌ی روشن این هنر سخت‌جان ولی لطیف در معنا.