فارس در قله اهدا و پیوند عضو ایران

غیاث ملک حسینی-«خبرجنوب»/ امروز پنجشنبه، سی‌ویکم اردیبهشت‌ماه است و براساس آنچه که در تقویم کشورمان ثبت شده، به عنوان روز اهداي عضو شناخته می شود. این روز بهانه‌ای است تا به ظرفیت ها و چالش های مختلفی که در این حوزه وجود دارد پرداخته و از دريچه‌اي متفاوت به مشکلات کسانی که در زمینه فراهم آوری و اهداي عضو فعالیت می‌کنند، نگریسته شود. آن‌گونه که بررسی ها نشان می دهد اهدای عضو به عنوان یک پدیده نوظهور در جهان امروز، دارای سازوکاری پیچیده و البته شبانه روزی است و نیاز به هماهنگی ها و پایش‌های دائمی بیماران و داده های حیاتی آنها دارد. در عین حال محقق‌شدن رویدادی به نام پیوند عضو نیاز به وجود اعضا و بافت های قابل پیوند از بیماران مرگ مغزی دارد که دریافت این بافت ها بدون فرهنگ‌سازی و کسب رضایت خانواده متوفای اهدا کننده امکان پذیر نیست.

در این فرآیند خانواده‌ای که عزیزی را از دست داده و با چالش های روانی و عاطفی گوناگونی دست به گریبان است باید در مدت زمانی کوتاه تصمیم خود را برای اهداي عضو بگیرد و این موضوع با فشارهای روانی ناشی از سوگ عزیز از دست رفته کار آسانی نمی تواند باشد؛ به همین دلیل ضرورت دارد سازوکاری برای دریافت خدمات مشاوره ای به خانواده های داغدیده پیش بینی شود؛ چرا که آن‌گونه که متخصصان امر می گویند مشاوره قبل و بعد از اهدای عضو به خانواده ها، از بروز سوگ پیچیده، اضطراب و افسردگی های حاد پیشگیری می‌کند.

با همه این تفاسیر آمارهای موجود نشان می دهد استان فارس سهم و نقش قابل توجهی، هم در بحث فرهنگ‌سازی اهدا و هم در موضوع پیوند اعضای اهدا شده در سطح جهان دارد و به عنوان یکی از قطب های اصلی اهدا و پیوند شناخته می شود.

خلأ فرهنگ‌سازی اهداي عضو در برخی استان ها 

در همین ارتباط سیاوش غلامی، مدیر فراهم آوری و اهداي عضو دانشگاه علوم پزشکی شیراز طی سخنانی با اشاره به اینکه کشور ما در شاخص های اهداي عضو، رتبه اول منطقه خاورمیانه را به خود اختصاص داده است، گفت: ایران در شاخص اهداي عضو از میانگین جهانی نیز بالاتر است و استان فارس نقش قابل توجهی در تحقق این مهم دارد.

وی درعین حال با انتقاد از اینکه به مقوله مهم فرهنگ‌سازی اهداي عضو در برخی مناطق کشور به خوبی پرداخته نشده و همین باعث شده تعداد اهدا در برخی استان ها به کمتر از انگشتان یک دست برسد، ابرازداشت: علاوه براین باید توجه داشت که طی شدن فرآیند اهدا نیازمند یک سیستم فعال شبانه روزی است که می بایست با نیروی انسانی متخصص نسبت به شناسایی و پایش بیماران مرگ مغری اقدام و با ایجاد مسیر ارتباطی نظام مند با خانواده فرد متوفی، امکان دریافت عضو پیوندی را فراهم نماید.

مدیر فراهم آوری و اهداي عضو دانشگاه علوم پزشکی شیراز با اشاره به اینکه میانگین اهداي عضو در کشور 14 اهدا به ازای یک میلیون نفر جمعیت می باشد، ابراز داشت: اما در استان فارس این شاخص حدود 44 اهدا به ازاي هر یک میلیون نفر جمعیت است. غلامی این آمار قابل توجه را نتیجه فرهنگ‌سازی مناسب و همکاری خانواده های داغدیده دانست و گفت: خوشبختانه در استان فارس زیرساخت های لازم برای انواع پیوندها وجود دارد.

وی با بیان اینکه در موضوع اهدا و پیوند باید به دو مقوله توجه کافی صورت گیرد، اظهارداشت: رشد و پیشرفت علمی این امکان را فراهم کرده که هم بافت ها و هم عضوها قابلیت پیوند داشته باشند؛ براین اساس خانواده های دارای بیماران مرگ مغزی باید به این مهم توجه داشته باشند که بافت هایی مانند قرنیه، پوست، غضروف، تاندون و استخوان تا مدتی پس از فوت بیمار قابلیت بهره برداری و استفاده دارند؛ اما درخصوص اعضایی مانند قلب، کبد، کلیه، ریه، پانکراس و روده مسئله زمان به‌کارگیری و پیوند متفاوت است و برخی از این‌ اعضا مانند قلب، ریه، روده و پانکراس باید در زمانی بسیار کوتاه به محل پیوند برسند.

کارکنان واحدهای فراهم آوری و اهداي عضو، جایگاه شغلی ثابت در سیستم بهداشت و درمان ندارند

مدیر فراهم آوری و اهداي عضو دانشگاه علوم پزشکی شیراز در بخش دیگری از این گفت و گو در پاسخ به اینکه آیا در سطح کشور شبکه‌سازی یا سامانه خاصی برای شناسایی بیماران مرگ مغزی و اهداي عضو توسط خانواده های آنها وجود دارد یا خیر اظهارداشت: طبق قانون تمام دانشگاه های علوم پزشکی سراسر کشور موظف هستند واحدهای فراهم‌آوری و اهداي عضو داشته باشند و این واحدها باید به صورت تمام‌وقت و شبانه روزی بیماران مشکوک به مرگ مغزی و بیماران مرگ مغزی را رصد و پایش کنند تا بتوانند فرآیند اهداي عضو را در زمان مناسب آغاز کنند.

به گفته غلامی، این فرآیند از زمان شناسایی بیمار مرگ مغزی با رایزنی تلفنی و حضوری با خانواده فرد متوفی آغاز می شود و تا زمانی‌که عضو پیوندی به اتاق عمل می رسد و پیوند انجام می شود، به نوعی ادامه دارد.

وی با اظهار تاسف از اینکه به نیازهای کارکنان واحدهای فراهم‌آوری و اهداي عضو به خوبی توجه نمی شود، گفت: علی رغم اینکه واحدهای فراهم آوری و اهداي عضو در همه استان ها وجود دارد اما این واحدها دارای چالش های جدی و الزاماتی هستند که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

به گفته مدیر فراهم آوری و اهداي عضو دانشگاه علوم پزشکی شیراز، برخی از این الزامات بهره مندی از نیروی انسانی متخصص و با انگیزه و همچنین برخورداری از دفتر و محل کار مناسب می باشد که در همه استان ها این عوامل فراهم نشده و انتظار می رود مرکز مدیریت پیوند وزارت بهداشت به عنوان متولی این حوزه، در بحث نظارت بر فعالیت واحدهای فراهم آوری و اهداي اعضا و همچنین حمایت های شغلی و معیشتی از فعالان این حوزه جدیت بیشتری داشته باشد و ضعف های موجود را برطرف کند.

غلامی با اشاره به اینکه کارکنان واحدهای فراهم آوری و اهداي عضو در دانشگاه های علوم پزشکی به لحاظ ساختار سازمانی و نظام استخدامی احکام شغلی مناسبی ندارند، ابراز داشت: معمولاً افرادی که در بخش های دیگر استخدام شده اند به این واحدها منتقل می شوند و فعالیت می کنند و با توجه به اینکه در احکام استخدامی آنها سختی کار و فشارهای روحی و روانی این بخش لحاظ نشده، عملاً به لحاظ معیشتی و درآمدی در شرایط مناسبی نیستند. در نتیجه انگیزه آنها برای ادامه کار پایین می آید و پس از مدتی واحد را ترک می کنند که این اتفاق می تواند درکاهش اهداي عضو موثر باشد.

به گفته وی، از سال 1379 -که قانون برای اهداي عضو سازوکارهای لازم را تعریف کرده- تا کنون هماهنگ کنندگان اهداي عضو از جایگاه و پست سازمانی مربوط به این کار برخوردار نیستند و جایگاه شغلی و سازمانی تعریف شده ای ندارند.

مدیر فراهم آوری و اهداي عضو دانشگاه علوم پزشکی شیراز با بیان اینکه در فراهم آوری و اهداي عضو -به‌عنوان یک فعالیت شبانه روزی- عمده کادر پزشکی و پیراپزشکی درگیر هستند، اظهارداشت: از جمله این‌ها می توان به همکاران پزشک، پرستار، روان‌شناس، مددکارو... اشاره کرد.

غلامی در جمع بندی سخنان خواستار توجه به تامین حقوق و معیشت هماهنگ کنندگان اهداي عضو در سطح کشور شد و گفت: برخی افراد فعال در این حوزه ممکن است در ردیف‌های شغلی دیگری استخدام شده باشند؛ اما در واحد فراهم آوری مشغول به کار شوند که ملاحظات سختی شغل در احکام حقوقی آنها رعایت نمی شود، در عین حال گروهی دیگر هم هستند که به صورت پاره وقت در واحدهای فراهم آوری فعالیت دارند و مزایای مناسبی نسبت به دشواری شغل شان دریافت نمی کنند.

وی در پایان سخنانش فاصله بسیار زیاد عرضه و تقاضای اعضای پیوندی برای بیماران را مورد اشاره و تاکید قرار داد و گفت: امیدواریم با فرهنگ‌سازی مناسب شاهد تقویت فرآیندهای اهداي عضو در مناطق مختلف کشور باشیم.

ضرورت ارائه مشاوره مناسب به خانواده ها قبل و پس از اهدای عضو

در همین ارتباط یک کارشناس ارشد روان شناسی بالینی و عضو سازمان نظام روان شناسی نیز ضرورت ارائه مشاوره مناسب به خانواده‌ها-قبل و پس از اهدای عضو- را مورد تاکید قرار داد و گفت: این گونه مشاوره ها می تواند از بروز سوگ پیچیده، اضطراب و افسردگی های حاد پیشگیری ‌کند.

 مژده توکل با بیان اینکه پس از فوت و یا مرگ مغزی هر فردی، معمولاً شوک اولیه، ناتوانی مغز در پردازش صحیح ماجرا و امید کاذب به بازگشت متوفی برای خانواده ها ایجاد می شود، اظهارداشت: این مسائل، زمینه ساز بروز خشم شدید، اختلاف نظر، بهت و سردرگمی برای تصمیم گیری بین اعضای خانواده خواهد شد؛ بنابراین حضور یک روانشناس می‌تواند در تصمیم گیری صحیح بسیار موثر و تسهیلگر باشد.

 این کارشناس ارشد روان شناسی بالینی در ادامه سخنان خود با اذعان براینکه تصمیم برای اهدای عضو معمولاً با احساس گناه، ترس، نگرانی‌ و فشارهای روحی-روانی همراه است، گفت: در برخی موارد خانواده‌ها نگران این موضوع هستند که با اهدای عضو به بدن فرد از دست رفته آسیب وارد شود یا خودشان بعدها دچار پشیمانی شوند؛ اما مشاوره مطلوب می تواند در تعدیل احساس و همچنین سازگاری بلندمدت آنها با سوگ ایجاد شده تاثیرگذار باشد و کمتر دچار آسیب‌های روانی ماندگار شوند.

مشاوره اهداي عضو تلاشی برای حفظ سلامت روان خانواده در یکی از بحرانی‌ترین لحظات زندگی است

 توکل در عین حال با تاکید براینکه مشاور و روان‌شناس در این شرایط باید بدون تحمیل نظر، به افراد داغدیده کمک کند تصمیم خود را بگیرند، تصریح کرد: ارائه این گونه مشاوره ها باید به شکلی باشد که احتمال آسیب روانی و سوگ پیچیده تصمیم گیرندگان اهداي عضو را در آینده کاهش دهد.

عضو سازمان نظام روان شناسی در عین حال با بیان اینکه مشاوره پیش از اهدای عضو صرفاً کمک یا مساعدتی برای یک تصمیم پزشکی نیست، اظهارداشت: این نوع مشاوره ها را باید تلاشی برای حفظ سلامت روان خانواده در یکی از بحرانی‌ترین لحظات زندگی دانست و براین اساس اقدام به ارائه مشاوره کرد.

روان‌شناسان می‌توانند به اعضای خانواده های داغدیده کمک کنند درک بهتری از معنای فقدان داشته باشند

وی در عین حال با تاکید براینکه مشاوره در این شرایط باید شامل چند محور اصلی باشد، گفت: حمایت هیجانی و کاهش شوک اولیه، پیشگیری از احساس گناه و نشخوار ذهنی پس از تصمیم‌گیری، کمک به مدیریت اختلاف‌نظر میان اعضای خانواده و آماده‌سازی روانی برای فرآیند اهدای عضو از جمله مهم‌ترین موضوعاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

به گفته توکل، از آنجا که این افراد سوگ عمیق و پیچیده ای را تجربه خواهند کرد، مشاوره و پیگیری روانشناختی بعد از اهدای عضو بسیار مهم و ضروری است؛ چراکه خانواده ها هفته‌ها و ماه‌ها بعد با احساساتی مانند احساس دلتنگی شدید، احساس گناه، عذاب وجدان، تردید، خشم، افسردگی یا نشخوار ذهنی درباره تصمیم خود روبه‌رو می شوند.

این عضو سازمان نظام روان شناسی با اذعان براینکه احساس سوگ عمیق در خانواده هایی که بدون اختلاف نظر و با رضایت کامل هم اجازه برداشت عضو می دهند، ایجاد می شود، گفت: باید با مشاوره به این خانواده ها نیز کمک کرد تا سوگ خود را به شکل سالم‌تری پردازش و احساسات سرکوب‌شده خود را بیان کنند.

توکل در پایان سخنان خود گفت: مشاوران و روان‌شناسان در چنین شرایطی می‌توانند به اعضای خانواده ها کمک کنند درک بهتری از معنای فقدان داشته باشند و با تغییرات عاطفی و خانوادگی پس از این تجربه دشوار، سازگار شوند.