از هرمز تا بوشهر؛ سرگذشت استعمارگران در خلیج فارس و قهرمانانی که ایستادند

خبرجنوب/ خلیج فارس از دیرباز یکی از مهم‌ترین شاهراه‌های تجارت جهانی بوده است. این پهنه آبی نه‌تنها گذرگاهی برای کاروان‌های تجاری، سفرنامه‌نویسان، دریانوردان و قدرت‌های جهانی بوده، بلکه برای مردم ایران جزئی از هویت فرهنگی و تاریخی به شمار می‌رود؛ هویتی که با خون و ایستادگی مردمان جنوب حفظ شده و نامش در برابر فراز و فرودهای تاریخ با صلابت باقی مانده است.

از نخستین حضور پرتغالی‌ها تا تلاش هلندی‌ها و انگلیس برای چیرگی بر بنادر جنوبی، خلیج فارس بارها طعم حضور بیگانگان را چشیده؛ اما تاریخ بارها نشان داده که این مردم هرگز اجازه نداده‌اند قدرت‌های فرادریایی ریشه بدوانند.

پرتغالی‌ها؛ آغاز سلطه‌جویی اروپایی‌ها در هرمز و جنوب ایران

در ابتدای قرن شانزدهم میلادی، پرتغالی‌ها که به تازگی مسیرهای تازه دریایی را گشوده بودند، برای کنترل تجارت ادویه و راه شرق، وارد خلیج فارس شدند و با ساخت قلعه‌ها و پایگاه‌های نظامی، سال‌ها بر بخش‌هایی از جزایر و بنادر ایران چیرگی داشتند. جزیره هرمز، به‌دلیل موقعیت منحصر به‌فردش، مهم‌ترین پایگاه آنان بود.

رفتارهای خشونت‌آمیز، اخاذی، مالیات‌های ظالمانه و مداخله در زندگی محلی موجب شد مردم جنوب ایران بارها دست به اعتراض و مقاومت بزنند. این اعتراض‌ها، زمینه را برای یک پیروزی بزرگ فراهم کرد.

در دوران شاه عباس صفوی، امام‌قلی‌خان، سردار رشید ایرانی، با پشتیبانی مردم و با به‌کارگیری تاکتیک‌های دریایی و زمینی، پس از نبردهایی سنگین در سال ۱۶۲۲ میلادی توانست جزیره هرمز را از تسلط پرتغالی‌ها خارج کند.

این پیروزی بزرگ به‌قدری اهمیت داشت که دهم اردیبهشت، که سالروز بیرون راندن پرتقالی‌ها از جزیره هرمز است، به عنوان روز ملی خلیج فارس نام‌گذاری شد؛ نمادی برای یادآوری پایان نخستین دوره استعمار اروپایی در این منطقه.

هلندی‌ها در خارگ؛ قلعه‌سازی، تجارت و شکست در برابر میرمهنا

پس از خروج پرتغالی‌ها، قدرت دیگری از دل اروپا سر برآورد: کمپانی هند شرقی هلند.

هلندی‌ها با هدف کنترل اقتصاد منطقه، قلعه‌ای مستحکم به نام موسل‌استاین در جزیره خارگ ساختند و تلاش کردند با انحصار تجارت مروارید، ادویه و کالاهای خلیج فارس، سود کلانی به دست آورند.

اما در برابر این نفوذ رو به گسترش، چهره‌ای برخاست که نامش تا امروز در تاریخ جنوب ایران زنده مانده است:

میرمهنا بندر ریگی، فرزند میرناصر حاکم بندر ریگ و خارگ، شخصیتی دریانورد، جنگاور و ضد استعمار. او که شاهد فشار و تحقیر بیگانگان بر مردمش بود، تصمیم گرفت آنها را از خارگ بیرون براند.

در سال‌های ۱۱۴۱ و ۱۱۴۵ خورشیدی، میرمهنا با حملاتی پی‌درپی به پایگاه هلندی‌ها، ضربات سنگینی بر آنان وارد کرد.

قله مقاومت او در سال ۱۷۶۶ میلادی رخ داد، زمانی که نیروهایش قلعه موسل‌استاین را فتح کردند و هلندی‌ها را برای همیشه از خارگ راندند. این پیروزی نه‌تنها منطقه را آزاد کرد، بلکه اعتبار هلندی‌ها را در سراسر خلیج فارس به شدت کاهش داد.

میرمهنا به مدت بیش از ۱۵ سال حاکم بی‌رقیب آب‌های جنوب ایران بود.

انگلیسی‌ها در بوشهر؛ چهار هجوم نافرجام و مردم بی‌سپر اما استوار

در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، انگلیس که امپراتوری‌اش در اوج قدرت دریایی قرار داشت، تلاش کرد بر بنادر خلیج فارس سلطه یابد. بوشهر یکی از مهم‌ترین اهداف آنان بود. انگلیسی‌ها در چهار نوبت به این بندر هجوم بردند اما برخلاف انتظارشان، با مقاومت سخت مردم جنوب روبه‌رو شدند.

در دوران جنگ جهانی اول، اوج مقاومت در جنوب ایران با قیام شهید رئیسعلی دلواری رقم خورد؛ جوانی تنگستانی که با همراهی مردم دشتی، دشتستان و علما و بزرگان محلی، جنگی چریکی و هوشمندانه علیه نیروهای انگلیسی آغاز کرد.

تاکتیک‌های او آن‌قدر مؤثر بود که انگلیسی‌ها در گزارش‌های رسمی‌شان از او به عنوان «خطرناک‌ترین دشمن» یاد کردند.

اثری که امروز در محله بهمنی بوشهر باقی مانده، یعنی قبرستان انگلیسی‌ها، سندی تاریخی بر شکست نیروهای این امپراتوری در برابر مردم جنوب است؛ صفحه‌ای که هنوز روایت‌گر روزهای دلاوری و مقاومت است.

آمریکا در خلیج فارس؛ دوره‌ای از تنش‌های دریایی در دهه‌های اخیر

در دهه‌های اخیر، حضور نظامی ایالات متحده در آب‌های جنوبی ایران باعث شکل‌گیری مجموعه‌ای از تنش‌های محدود دریایی شده است؛ رخدادهایی که در تاریخ معاصر خلیج فارس جایگاه ویژه‌ای دارند. مهم‌ترین این موارد به اواخر دهه ۱۳۶۰ شمسی بازمی‌گردد؛ زمانی که در پی افزایش حضور ناوگان آمریکا در منطقه، چندین برخورد و درگیری میان شناورهای ایرانی و آمریکایی رخ داد. این مجموعه حوادث با حمله به برخی شناورهای ایرانی و سپس پاسخ نیروهای ایرانی همراه بود و در نهایت به درگیری‌های کوتاه‌مدتی در محدوده خلیج فارس انجامید. این رخدادها نشان داد که حتی در دوران معاصر نیز این آبراه حساس همچنان می‌تواند محل رویارویی قدرت‌ها باشد.

همچینین در جنگ تحمیلی سوم نیز هم‌زمان با افزایش فشارهای نظامی، امنیتی و دریایی در خلیج فارس، تحرکات دریایی دو طرف ایران و آمریکا در خلیج فارس و تنگه هرمز افزایش یافت و مجموعه‌ای از برخوردها، هشدارها، رهگیری‌ها و در برخی موارد درگیری‌های نقطه‌ای در سطح دریا ثبت شد؛ رخدادهایی که عملاً نشان می‌داد تقابل ایران و آمریکا وارد سطحی آشکارتر و حساس‌تر شده است.

در این مرحله، اهمیت کنترل مسیرهای راهبردی دریایی مانند تنگه هرمز بیش از همیشه برجسته شد و بار دیگر نشان داد که خلیج فارس در عصر معاصر نیز مانند گذشته، پهنه‌ای است که رقابت و قدرت‌آزمایی بازیگران بزرگ در آن نقش تعیین‌کننده دارد.

 پهنه‌ای که قرن‌ها مقاومت را در خود ثبت کرده است

خلیج فارس تنها یک آبراه راهبردی نیست، کتاب قطوری از مقاومت مردم جنوب ایران است؛ از هرمز و خارگ گرفته تا بوشهر و گناوه. هر قدرتی که برای سلطه به این منطقه آمده، سرانجام با ایستادگی مردمانش روبه‌رو شده و بازگشته است.

مردم سواحل جنوبی ایران، از دوره صفوی تا امروز، نشان داده‌اند که خلیج فارس تنها یک نام جغرافیایی نیست، بلکه هویتی فرهنگی، تاریخی و ملی است؛ میراثی که هیچ بیگانه‌ای نتوانسته آن را به زانو درآورد.