میراثی از بازی‌های بومی؛ آشنایی با «هفت‌سنگ بالا» در هرمزگان

بازی‌های محلی و سنتی در گذشته بخش مهمی از فرهنگ و زندگی اجتماعی مردم را تشکیل می‌دادند؛ زمانی که هنوز تلفن‌های همراه، بازی‌های رایانه‌ای و فناوری‌های پیشرفته در زندگی روزمره جایگاهی نداشتند و کودکان بیشتر وقت خود را در فضای باز سپری می‌کردند.

در آن سال‌ها کودکان و نوجوانان هرمزگانی اوقات فراغت خود را در کوچه‌ها، میدان‌ها و محله‌ها با بازی‌های گروهی می‌گذراندند؛ بازی‌هایی که علاوه بر سرگرمی، باعث تقویت دوستی، همکاری و تحرک در میان آن‌ها می‌شد.

یکی از این بازی‌های قدیمی و محبوب در استان هرمزگان «هفت‌سنگ بالا» است؛ بازی‌ای پرتحرک و گروهی که سال‌ها میان کودکان و نوجوانان رواج داشت و بخشی از فرهنگ بومی منطقه به شمار می‌آید.

وسایل این بازی بسیار ساده است. مهم‌ترین ابزار آن هفت سنگ صاف و نسبتاً پهن است که بتوان آن‌ها را به‌راحتی روی هم قرار داد. علاوه بر سنگ‌ها، یک توپ نیز برای بازی لازم است. در گذشته که توپ‌های امروزی کمتر در دسترس بودند، کودکان گاهی از لیف درخت خرما برای ساخت توپ استفاده می‌کردند یا حتی یک کفش را به جای توپ به کار می‌بردند. همین سادگی باعث می‌شد بازی در هر زمان و مکانی قابل اجرا باشد.

برای انجام این بازی حداقل چهار نفر لازم است، اما هرچه تعداد بازیکنان بیشتر باشد، هیجان آن نیز افزایش می‌یابد و گاهی حتی تا ۲۰ یا ۳۰ نفر در آن شرکت می‌کردند.

در آغاز بازی، دو نفر به عنوان سرگروه انتخاب می‌شوند و سپس به نوبت از میان افراد حاضر، اعضای گروه خود را انتخاب می‌کنند؛ مرحله‌ای که به «یارکشی» معروف است و در نهایت بازیکنان به دو گروه تقریباً برابر تقسیم می‌شوند.

اگر تعداد بازیکنان فرد باشد، یک نفر باقی می‌ماند که به او «یار کمکی» یا «نخودی» می‌گویند. این فرد در طول بازی نقش فرعی دارد و در برخی موقعیت‌ها می‌تواند به یکی از گروه‌ها کمک کند.

پس از تقسیم تیم‌ها، هفت سنگ روی هم چیده می‌شود و میان دو گروه قرعه‌کشی انجام می‌گیرد تا مشخص شود کدام گروه بازی را آغاز می‌کند. دو گروه در دو سوی سنگ‌ها قرار می‌گیرند و ستون سنگ‌ها در میان آن‌ها قرار دارد.

در ادامه یکی از اعضای گروه آغازکننده توپ را به سمت سنگ‌ها پرتاب می‌کند تا آن‌ها را فرو بریزد. با ریختن سنگ‌ها، مرحله اصلی بازی شروع می‌شود. اعضای تیمی که سنگ‌ها را زده‌اند باید سریع پراکنده شوند و فرار کنند، زیرا تیم مقابل توپ را برداشته و تلاش می‌کند با پرتاب آن بازیکنان تیم حریف را هدف قرار دهد.

در این مرحله اعضای تیم مدافع توپ را میان خود پاس می‌دهند تا بتوانند به یکی از بازیکنان حریف ضربه بزنند. اگر توپ به بازیکنی برخورد کند، آن فرد از بازی خارج می‌شود.

در همین زمان اعضای تیم حمله‌کننده تلاش می‌کنند فرصتی پیدا کنند تا دوباره سنگ‌ها را روی هم بچینند. انجام این کار نیازمند سرعت و هماهنگی است، زیرا هر لحظه ممکن است توپ به سمت آن‌ها پرتاب شود و مجبور شوند سنگ‌ها را رها کرده و فرار کنند.

هدف تیم مدافع جلوگیری از چیده شدن دوباره سنگ‌ها و حذف بازیکنان حریف با توپ است. در مقابل، تیم حمله‌کننده باید پیش از حذف تمام اعضایش موفق شود هفت سنگ را دوباره روی هم قرار دهد.

اگر همه اعضای تیم حمله‌کننده با توپ از بازی خارج شوند، آن تیم بازنده خواهد بود و نوبت بازی به گروه مقابل می‌رسد. اما اگر آن‌ها بتوانند سنگ‌ها را دوباره کامل بچینند، برنده آن دور از بازی محسوب می‌شوند و بازی از نو آغاز می‌شود.

این بازی علاوه بر ایجاد سرگرمی، فواید زیادی نیز برای کودکان داشت. «هفت‌سنگ بالا» باعث افزایش تحرک بدنی می‌شد و مهارت‌هایی مانند سرعت، دقت، هماهنگی و کار گروهی را تقویت می‌کرد. همچنین فرصتی برای تعامل اجتماعی و شکل‌گیری دوستی‌های محلی فراهم می‌کرد و فضای شاد و پرنشاطی در محله‌ها ایجاد می‌کرد.

با این حال در سال‌های اخیر و با گسترش فناوری، تلفن‌های همراه، رایانه‌ها و بازی‌های دیجیتال، بسیاری از بازی‌های سنتی کم‌کم از زندگی کودکان فاصله گرفته‌اند. تغییر سبک زندگی، کاهش فضاهای بازی در شهرها و کم‌رنگ شدن ارتباطات محلی نیز در این روند بی‌تأثیر نبوده است.

امروزه بسیاری از کودکان بیشتر وقت خود را با وسایل الکترونیکی می‌گذرانند و کمتر به بازی‌های گروهی در فضای باز می‌پردازند؛ در نتیجه برخی از بازی‌های قدیمی که زمانی بخشی از خاطرات کودکی نسل‌های گذشته بودند، در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند.

با این حال آشنایی نسل جدید با این بازی‌ها می‌تواند به حفظ بخشی از فرهنگ و هویت محلی کمک کند. بازی «هفت‌سنگ بالا» نمونه‌ای از میراث ناملموس مردم هرمزگان است که نشان می‌دهد با ساده‌ترین امکانات نیز می‌توان ساعت‌ها سرگرمی و شادی ایجاد کرد.

احیای چنین بازی‌هایی در مدارس، جشنواره‌های فرهنگی و برنامه‌های محلی می‌تواند به زنده نگه داشتن آن‌ها کمک کند، زیرا حفظ این بازی‌ها در واقع حفظ بخشی از فرهنگ، تاریخ و هویت جامعه است؛ میراثی که اگر مورد توجه قرار نگیرد، ممکن است به تدریج در میان تغییرات زندگی مدرن به فراموشی سپرده شود.