فانوس‌داران راه دانایی

زینب دانشور- «خبر جنوب»/ در روزگار کنونی که اینترنت و فضای مجازی گوی سبقت با کتاب و مطالعه را ربوده و فرصت شیرین خلوت با کتاب را دریغ کرده‌اند، کتابداران هنوز چراغ مطالعه را روشن نگه داشته‌اند. کتابدار، مروج اندیشه، مشاور فرهنگی و پیونددهنده‌ دل‌ها با دنیای دانایی است. هر کتابخانه، با شور و خلاقیت کتابدارانش زنده می‌ماند و به پناهگاهی فرهنگی برای مردم شهر و روستا تبدیل می‌شود.

کتابدارها اساس ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی در کشورند

محمدحسین فیروزی، مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس، با تأکید بر اینکه کتابدارها اساس ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی در کشورند، می‌گوید: تمام فعالیت‌های کتابخانه‌های عمومی در نهایت بر محور کتابدار می‌چرخد. ممکن است ده‌ها کتابخانه مدرن ساخته شود، اما اگر کتابدار ارتباط مؤثری با مخاطب نداشته باشد و نتواند شوق مطالعه را زنده کند، آن کتابخانه خاموش خواهد ماند.

او می‌افزاید: کتابدارها باید به عنوان عناصر فرهنگی مؤثر تکریم شوند. بسیاری از آنان با کمترین امکانات، کارهای بزرگ فرهنگی می‌کنند. مثلاً کتابدار کتابخانه الفبا در بدترین شرایط محیطی کار فرهنگی ارزشمندی انجام می‌دهد، یا در کتابخانه علویه جهرم، مردم برای رفع مشکلات روزمره به کتابدار مراجعه می‌کنند و او مرجع اجتماعی روستاست.

فیروزی به نمونه‌های دیگر اشاره می‌کند: در سروستان، کتابخانه علامه طباطبایی با همکاری مردم کارگاه‌ها و نمایشگاه‌های هنری برگزار می‌کند. در قیروکارزین، کتابخانه‌ای با ساختمانی فرسوده به ناشنوایان خدمات می‌دهد و عضوگیری بالایی دارد. همه‌ این‌ها نشان می‌دهد کتابدار، قلب تپنده‌ فرهنگ کتاب‌خوانی است.

سمانه رستمی؛ کتابداری در جاده‌های خاکی دانایی

سمانه رستمی، کتابدار کتابخانه عمومی علویه در بخش کردیان جهرم، از سال ۱۳۹۲ وارد این مسیر شده و با خلاقیت و عشق، فرهنگ مطالعه را تا دل روستاها و چادرهای عشایری رسانده است. او به «خبر جنوب» می‌گوید: از سال ۹۶ تصمیم گرفتم کتاب را از دیوارهای کتابخانه بیرون بیاورم. در روستاهای فاقد کتابخانه، طرح‌هایی طراحی کردم تا بچه‌ها و خانواده‌ها با کتاب انس بگیرند.

رستمی فهرست طرح‌هایی را که اجرا کرده با اشتیاق برمی‌شمارد:

طرح «جمعه‌های کودکی»

برنامه‌ای هفتگی برای کودکان روستاهای محروم که در قالب قصه‌گویی، بازی و نمایش، مفاهیم کتاب و مطالعه را منتقل می‌کند.

این طرح باعث شد جمعه‌ها به روزی شاد و فرهنگی تبدیل شود. مردم، شوراها و دهیاری‌ها استقبال کردند و هر هفته، صدای قصه در کوچه‌های خاکی می‌پیچد.

طرح «نوای دانش در آبادی»

حرکتی برای رساندن کتاب و آموزش به روستاهایی چون چنارسوخته، گلدامچه، یوسف‌آباد و دنیان.

ما کتاب‌ها را با دوچرخه، موتور یا حتی دست، به مدارس می‌بردیم و کتابخانه‌های پیش‌خوان در کلاس‌ها ساختیم. بچه‌ها هر هفته کتاب عوض می‌کردند. این طرح باعث شد در سال ۹۸ روستای علویه به عنوان روستای دوستدار کتاب کشور معرفی شود.

طرح «جاده روشن»

ادغام مطالعه با مهارت‌آموزی و اشتغال.

در این طرح، کلاس‌های ساخت زیورآلات، شمع‌سازی، کاردستی و امداد برگزار کردیم. مادران و دختران روستا مهارت یاد گرفتند و از فروش محصولاتشان درآمد کسب کردند. "جاده روشن" یعنی پیوند دانش با زندگی.

طرح «چهل بیت»

احیای سنت فرهنگی زنان قالی‌باف روستا که شروه‌ها و دوبیتی‌های عاشقانه می‌خواندند.

این فال‌خوانی‌های کهن را در کتابخانه زنده کردیم. هر بیت فال بود و امید. زنان مسن شعرها را مرور می‌کنند و با آن ذهنشان را تازه نگه می‌دارند. این طرح نه‌تنها فرهنگ بومی را حفظ کرد، بلکه مانع فراموشی سالمندان شد.

طرح «قصه‌های دشت»

حرکت فرهنگی ویژه عشایر کوچ‌رو.

با کوله‌پشتی کتاب راهی چادرهای عشایری می‌شوم. برای کودکان قصه می‌خوانیم، جشن تکلیف برگزار می‌کنیم و لوازم‌التحریر هدیه می‌دهیم. شب یلدا هم حافظ‌خوانی داریم. دیدن لبخند بچه‌های عشایر، پاداش من است.

رستمی می‌گوید: کتابخانه علویه حالا فقط محل مطالعه نیست؛ پاتوق فرهنگی روستا شده. از بی‌سواد تا باسواد، همه به من می‌گویند خاله سمانه و مشکلاتشان را با من در میان می‌گذارند. بهشت من همین‌جاست، در میان قفسه‌های پر از کتاب و مهربانی»

فاطمه صفری؛ کتابخانه‌ای برای همه نسل‌ها

فاطمه صفری، مسئول کتابخانه عمومی زنده‌یاد سعید قربانی در شهر سورمق از توابع آباده، درباره‌ی کارکرد فرهنگی کتابخانه‌ای که با همت خیران ساخته شده، می‌گوید:

این کتابخانه از سال ۱۳۹۱ با نیت خیرخواهانه مرحوم حاج علی‌باز قربانی افتتاح شد و اکنون مرکز اصلی فرهنگی و آموزشی شهر است. از کودک دوساله تا سالمند هشتادساله، همه در اینجا خانه‌ای برای رشد پیدا کرده‌اند

او با اشاره به برنامه‌های مداوم فرهنگی می‌افزاید: در بخش کودک و نوجوان، برنامه‌های قصه‌گویی، نمایش عروسکی، باشگاه کتاب‌خوانی و تئاتر اجرا می‌شود. نوجوانان در کارگاه‌های فن بیان، تندخوانی، گلستان‌خوانی و آزمایش‌های علمی شرکت می‌کنند. برای خانواده‌ها هم کارگاه‌های مشاوره خانواده، فرزندپروری و مهارت‌های شغلی مانند خیاطی، قلاب‌بافی و شمع‌سازی داریم.

صفری ادامه می‌دهد: در حوزه اشتغال‌زایی، آموزش پرورش قارچ، کشت زعفران و گیاهان دارویی برگزار می‌کنیم. سالمندان هم کلاس‌های سوادآموزی، تجوید و نهج‌البلاغه دارند. علاوه بر این، در مناسبت‌هایی چون یلدا، دهه فجر و روز درختکاری برنامه‌های فرهنگی مشترک با نهادهای شهر برگزار می‌کنیم.

او با لبخند می‌گوید: کتابخانه سورمق فقط محل امانت کتاب نیست، خانه‌ای است برای باهم بودن، یاد گرفتن و رشد کردن.

یوسف سلیمانی‌منش، عموی قصه‌گو

یوسف سلیمانی‌منش، کتابدار پرتلاش کتابخانه کودک و نوجوان شهروند فسا، در گفت و گو با «خبر جنوب» در خصوص فعالیت‌های این کتابخانه این گونه شرح می‌دهد:

کتابخانه کودک و نوجوان شهروند مجموعه‌ای از فعالیت‌های آموزشی، محیط‌زیستی، فرهنگی و مهارتی را برای کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها طراحی و اجرا کرده است؛ برنامه‌هایی که با نیازسنجی دقیق جامعه محلی و با هدف تقویت مهارت‌های فردی، اجتماعی و زیست‌محیطی نسل جدید شکل گرفته‌اند.

کارگاه‌های محیط‌زیستی؛ از «بذر تا نهال» با مشارکت کودکان

با توجه به نیازهای آموزشی جامعه، کتابخانه سلسله کارگاه‌هایی با محوریت حفاظت از محیط زیست برگزار می‌کند؛ از جمله کارگاه کاشت بذر نهال که با شعار «هر ایرانی سه درخت» اجرا می‌شود. در این برنامه، کارشناسان منابع طبیعی به کتابخانه دعوت می‌شوند و درباره کاشت بذر، گونه‌های گیاهی در حال انقراض و روش‌های صیانت از محیط زیست با کودکان و نوجوانان گفت‌وگو می‌کنند.

در پایان هر کارگاه، به هر کودک یک بذر بومی و مقاوم داده می‌شود تا آن را در خانه بکارد. پس از جوانه‌زدن، نهال‌ها به کتابخانه تحویل داده می‌شود و در تاریخی مشخص، در یک مراسم گروهی، نهال‌ها توسط خود بچه‌ها در مکان تعیین‌شده کاشته می‌شود. تجربه تکامل یک نهال از «بذر تا زمین» برای کودکان یکی از هیجان‌انگیزترین بخش‌های این برنامه است.

کارگاه‌های استعدادیابی

سلسله کارگاه‌های استعدادیابی و مدیریت بهینه برنامه‌های درسی و زندگی کودک با حضور دکتر فاطمه بازوبند نویسنده کتاب استعدادیابی کودکان و عضو هیئت علمی دانشگاه به صورت دوره‌ای برگزار می‌شود.

در این جلسات، دکتر بازوبند بر اهمیت نقش والدین در کشف استعدادهای کودکان تأکید می‌کند و توضیح می‌دهد که شناخت توانایی‌های کودک چگونه می‌تواند در مدیریت امور درسی، غیردرسی، آموزش سواد مالی و حتی کسب درآمدهای کوچک اثرگذار باشد. والدین نیز پرسش‌ها و دیدگاه‌های خود را در زمینه استعدادهای علمی، هنری و مالی کودکان مطرح می‌کنند.

کارگاه‌های انتخاب شغل؛ همراهی با نوجوانان در مسیر آینده

یکی از نیازسنجی‌های مهم نشان می‌داد که بسیاری از دانش‌آموزان در پایان سال تحصیلی با دغدغه انتخاب مسیر آینده و شغل مناسب روبه‌رو می‌شوند؛ از همین رو، کارگاه‌های مشاغل در کتابخانه برگزار می‌شود. در این برنامه‌ها از صاحبان حرفه‌های مختلف دعوت می‌شود تا درباره مسیر شغلی خود، دشواری‌ها، جذابیت‌ها و مهارت‌های لازم با دانش‌آموزان گفت‌وگو کنند.

برای نمونه، حضور تکنسین‌های اتاق عمل در کتابخانه فرصت مناسبی فراهم کرد تا نوجوانان به‌صورت واقعی با سختی‌ها و الزامات این شغل آشنا شوند. هدف این جلسات این است که نوجوانان تصویر درست‌تری از مسیرهای شغلی به دست بیاورند.

معرفی خلاق کتاب؛ با حضور یک عروسکِ نمادین

یکی از فعالیت‌های ثابت کتابخانه، معرفی کتاب است. کتابداران پس از مطالعه کامل هر اثر، آن را در کانال ارتباطی کتابخانه معرفی می‌کنند. اما نوآوری جالب این بخش، ساخت یک شخصیت عروسکی اختصاصی برای کتابخانه است. سلیمانی‌منش و همکارانش دوره‌های عروسک‌گردانی را گذرانده‌اند و این شخصیت را به نماد کتابخانه تبدیل کرده‌اند؛ به‌طوری‌که در تمام مراسم و برنامه‌ها حضور دارد و کودکان او را می‌شناسند. معرفی کتاب با کمک این عروسک، محبوبیت زیادی میان اعضای کوچک کتابخانه پیدا کرده است.

کارگاه «خانواده و آرامش»؛ در روزهای بحرانی

در دوران جنگ ۱۲روزه، کتابخانه با هدف ارتقای آرامش و امنیت روانی خانواده‌ها، کارگاه خانواده و آرامش را برگزار کرد. در این برنامه، کارشناسان حوزه خانواده به شکل حضوری و همچنین مجازی برای والدین از روش‌ها و تکنیک‌های رسیدن به آرامش سخن گفتند. این کارگاه به‌عنوان پاسخ فرهنگی کتابخانه به شرایط کشور با استقبال خوبی روبه‌رو شد.

گروه نمایش عروسکی؛ از کتاب تا اجرا

از جمله ویژه‌ترین فعالیت‌های کتابخانه، تشکیل گروه نمایش عروسکی کودکان است. کتابخانه از میان بچه‌های بااستعداد گروهی انتخاب و آموزش‌های لازم از جمله صدا‌سازی، عروسک‌گردانی و ساخت عروسک را به آن‌ها ارائه کرده است. نمایشنامه‌ها از دل کتاب‌های قصه انتخاب و توسط همین گروه بازآفرینی می‌شود. این گروه اکنون در برنامه‌های شهرستانی نیز دعوت می‌شود و از صفر تا صد اجرا را خودشان مدیریت می‌کنند.

برنامه‌های ویژه برای کودکان دارای نیازهای خاص

کتابخانه شهروند همکاری نزدیکی با بهزیستی دارد و در بازه‌های زمانی منظم از کودکان نابینا، کودکان دارای ناتوانی جسمی یا بی‌سرپرست دعوت می‌کند تا در برنامه‌های نمایش عروسکی، نشست کتاب‌خوان و معرفی کتاب شرکت کنند. این برنامه‌ها ارتباط عاطفی و آموزشی ارزشمندی با این گروه‌ها ایجاد کرده است.

نقاشی، اوریگامی و سیاه‌قلم؛ هنر مبتنی بر کتاب

کارگاه‌های هنری کتابخانه در طول سال بدون وقفه برگزار می‌شود. مربیان موظف‌اند آموزش‌ها را مبتنی بر یک کتاب طراحی کنند و در پایان نیز کودکان باید درباره اثر هنری خود یک داستان کوتاه روایت کنند. این شیوه، هم خلاقیت را تقویت می‌کند و هم رابطه کودکان با کتاب را عمیق‌تر می‌سازد.

محفل نوجوان «روشنا»؛ اولین محفل نقد کتاب در فسا

در حوزه نوجوان، محفل روشنا با محوریت نقد و بررسی کتاب، نشست کتابخوان، داستان‌نویسی و برنامه‌هایی مانند «دستاوردهای انقلاب» برگزار می‌شود. این محفل اولین و تنها جمع کتاب‌محور نوجوانان در شهرستان فساست و بستری برای رشد فکر، نقد و نوشتن فراهم کرده است.

کارگاه سیر تکامل اشیاء و صنایع

یکی از جذاب‌ترین برنامه‌ها، کارگاه آشنایی با روند تکامل اشیاء و صنایع است؛ موضوعی که همیشه توجه کودکان و نوجوانان را به خود جلب می‌کند. در این کارگاه، با تکیه بر کتاب‌های تخصصی، مسیر پیدایش وسایل و فناوری‌ها مثل تلفن و ابزارهای ارتباطی به‌صورت عملی آموزش داده می‌شود. این برنامه با مطالعه و طراحی قبلی توسط کتابداران منصوره تجرد و یوسف سلیمانی‌منش و مربی لیلا دانشور انجام شده و همچنان در حال برگزاری است.

کارگاه هوش تحلیلی؛ تمرین حل مسئله برای کودکان

برای گروه سنی «ج»، کارگاه هوش تحلیلی برگزار می‌شود تا کودکان بیاموزند در موقعیت‌های بحرانی یا مسئله‌های چندبعدی چگونه تحلیل کنند و با روش‌های علمی تصمیم بگیرند. تمرین‌های مداوم این کارگاه به کودکان کمک می‌کند ضمن تقویت مهارت حل مسئله، استعدادهای پنهان خود را نیز بشناسند.

کتابدارانی چون سمانه رستمی، فاطمه صفری و یوسف سلیمانی منش، نشان می‌دهند که کتابخانه‌ها با عشق زنده‌اند. هر کتابدار، پلی میان مردم و دانایی است؛ چراغی که در دل محرومیت هم خاموش نمی‌شود.

روز کتاب، کتاب‌خوانی و کتابدار، یادآور این است که هنوز کسانی هستند که در دل سکوت کتابخانه‌ها، فردای روشن جامعه را ورق می‌زنند.