ردپای تورم پنهان در اقلام بسته بندی

فاطمه ایزدی - «خبرجنوب»/ گاهی در فروشگاه‌های شیراز، از عفیف‌آباد و ستارخان گرفته تا قصردشت و حتی سوپرمارکت‌های محلی شهرهایی همچون مرودشت، جهرم و کازرون، همه‌چیز در نگاه اول عادی به نظر می‌رسد. قیمت‌ها همان اعداد قبلی‌ هستند، برچسب‌های روی قفسه تغییر محسوسی نکرده و فروشنده می‌گوید افزایش جدیدی نداشته ایم. با این حال کافیست بسته‌ای را در دست بگیرید و وزن آن را با ماه‌های قبل مقایسه کنید تا ببینید بسته‌ها آب رفته و سبک‌تر شده‌اند. نکته قابل تامل این است که ترکیبات برخی کالاها تغییر کرده و کیفیت بعضی محصولات مثل گذشته نیست. این همان تورم پنهانی است که ردپایی از آن در برچسب قیمت ها نیست و فقط در مقدار و کیفیت کالاها ست که نام و نشان آن نمایان می‌شود.

بر اساس بررسی‌های میدانی «خبرجنوب» از فروشگاه‌های زنجیره‌ای و سوپرمارکت‌های محلی در کلانشهر شیراز، این روند در برخی اقلام بسته‌بندی‌شده و پرمصرف قابل مشاهده است. اگر نگاهی به قفسه لبنیات فروشگاه ها بیندازید، نمونه‌هایی دیده می‌شود که به‌جای افزایش مستقیم قیمت محصول، وزن بسته‌بندی کاهش یافته چنانچه برای مثال در برخی انواع ماست یا پنیر، چند ده گرم از حجم محصول کم شده است. در حوزه شوینده‌ها نیز برخی مصرف‌کنندگان از تغییراتی مانند کاهش غلظت مایع ظرفشویی یا مایع لباسشویی گلایه دارند به ‌گونه‌ای که برای رسیدن به همان نتیجه قبلی، ناچارند مقدار بیشتری از محصول را مصرف کنند. در همه این موارد، قیمت درج‌شده شاید ثابت مانده باشد اما هزینه واقعی مصرف برای خانوار افزایش یافته است.

کوچک‌سازی بسته‌بندی، راهکاری است که تولیدکنندگان در دوره افزایش هزینه‌های تولید به آن متوسل می‌شوند. وقتی قیمت مواد اولیه، حمل‌ونقل، انرژی و دستمزد افزایش پیدا می‌کند، بنگاه‌ها با دو انتخاب مواجه می‌شوند؛ آنها باید یا قیمت کالا را افزایش دهند و احتمال کاهش تقاضا را بپذیرند و یا قیمت ظاهری را ثابت نگه دارند و از طریق کاهش وزن یا تغییر در ترکیبات محصول، فشار هزینه را مدیریت کنند. در شرایطی که قدرت خرید خانوارها کاهش یافته، گزینه دوم از نظر روانی برای بازار قابل ‌قبول‌تر به نظر می‌رسد.

با این حال، نتیجه نهایی برای مصرف‌کننده تفاوت چندانی با افزایش قیمت ندارد. اگر مقدار کالا کمتر شود، خریدار برای حفظ سطح مصرف قبلی ناچار است تعداد بیشتری از همان محصول را خریداری کند و در نهایت، هزینه بیشتری بپردازد. به همین دلیل برخی کارشناسان اقتصادی، تورم پنهان را یکی از پیچیده‌ترین شکل‌های افزایش هزینه زندگی می‌دانند، چرا که آثار آن به ‌صورت تدریجی و کمتر محسوس ظاهر می‌شود.

البته پیامد این روند تنها به تولید و عرضه محدود نمی‌شود، بلکه رفتار خرید خانوارها در استان فارس را نیز تحت تأثیر قرار داده است. برخی فروشندگان می‌گویند مشتریان نسبت به گذشته، بیشتر به سراغ بسته‌های کوچک‌تر می‌روند و خریدهای حجیم، کمتر شده است. در بسیاری از موارد، خانوارها ترجیح می‌دهند کالاهای مصرفی را در بسته‌های کوچک‌تر تهیه کنند تا فشار هزینه در هر خرید کمتر به نظر برسد. با این حال، همین خریدهای خرد در مجموع می‌تواند هزینه بیشتری بر سبد مصرفی خانوار تحمیل کند.

در این میان، نحوه اطلاع‌رسانی درباره تغییرات بسته‌بندی نیز اهمیت زیادی دارد. گاهی بسته‌های قدیمی با وزن بیشتر و نمونه‌های جدید با وزن کمتر هم‌زمان در قفسه فروشگاه‌ها قرار دارند، اما با قیمت مشابه عرضه می‌شوند. در چنین شرایطی، اگر خریدار به وزن درج‌شده روی بسته توجه نکند، ممکن است متوجه تفاوت واقعی نشود. این موضوع، زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که نظارت‌های رسمی عمدتاً بر قیمت اسمی متمرکز باشد؛ یعنی بررسی شود که کالا بیش از نرخ تعیین‌شده فروخته نشود، در حالی که کاهش وزن یا تغییر ترکیب محصول کمتر در کانون توجه قرار می‌گیرد.

کارشناسان اقتصادی معتقد هستند تداوم چنین روندی می‌تواند اثر روانی قابل‌توجهی بر جامعه داشته باشد. وقتی مصرف‌کنندگان احساس کنند بدون اعلام رسمی، قدرت خریدشان کاهش یافته است، اعتماد آنها به بازار و حتی به آمارهای اقتصادی ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. در چنین شرایطی برخی خانوارها به رفتارهای احتیاطی مانند تغییر در الگوی مصرف یا خرید زودتر از موعد برخی کالاهای ضروری روی می آورند.

البته همه موارد کوچک شدن بسته‌ها الزاماً به معنای سوءاستفاده نیست. برخی تولیدکنندگان می‌گویند در شرایط افزایش هزینه‌ها و محدودیت نقدینگی، کاهش حجم بسته‌بندی گاهی تنها راه ادامه تولید و جلوگیری از توقف خطوط تولید است.

با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که چنین تصمیم‌هایی باید با شفافیت همراه باشد و مصرف‌کننده از تغییر وزن یا ترکیب محصول آگاه شود. درج قیمت واحد وزنی یا حجمی روی قفسه فروشگاه‌ها می‌تواند امکان مقایسه دقیق‌تری را برای خریداران فراهم کند.

در هر حال آنچه امروز در برخی فروشگاه‌های استان فارس دیده می‌شود، صرفاً تغییر اندازه چند بسته نیست بلکه نشانه‌ای از نوعی تورم است که آرام و بی‌صدا عمل می‌کند. قیمت‌ها شاید در ظاهر ثابت مانده باشند اما وزن برخی کالاها کاهش یافته، کیفیت بعضی محصولات تغییر کرده و الگوی خرید خانوارها دستخوش تحول شده است. تورم پنهان اگرچه در نگاه نخست کمتر به چشم می‌آید، اما در بلندمدت می‌تواند سبد مصرفی خانواده‌ها را حتی زمانی که برچسب قیمت‌ها همچنان ثابت به نظر می‌رسد، کوچکتر کند.