طنین اربعین در کوچه‌های جنوب

بعد از تاسوعا و عاشورا حالا در اربعین، کوچه‌ها و خیابان‌های جنوب ایران با طنین سنج و دمام جان می‌گیرند؛ صداهایی که دل جنوب را می‌لرزاند و آیین محرم را یادآوری می‌کند.
سنج و دمام از مهم‌ترین جلوه‌های عزاداری در استان‌های بوشهر، خوزستان و هرمزگان هستند. گروه‌های دمام‌زنی با ریتم‌های هماهنگ، فضای سوگ و ماتم را شکل می‌دهند. در این گروه‌ها، یک نفر ریتم آغازین را که «اشکون» نام دارد می‌نوازد، دو نفر با ریتم «غمبر» پاسخ می‌دهند و سنج‌زن‌ها با ضرباهنگ خود این ترکیب را کامل می‌کنند. نتیجه، صدایی است که هم غم و هم احترام را در دل‌ها زنده می‌کند. اما پیشینه دمام و سنج تنها به محرم و صفر محدود نمی‌شود. روایت‌ها نشان می‌دهد که این صداها زمانی در جنوب ایران شنیده می‌شد که ملوانان و صیادان آماده سفر به دریا بودند. خانواده‌ها در ساحل با دمام‌زنی برای سلامت و بازگشت عزیزان‌شان دعا می‌کردند.
با گذشت زمان، دمام و سنج جای خود را در مراسم عزاداری برای سالار شهیدان پیدا کردند. در گذشته، باور بر این بود که صدای سنج، نقش محافظت دارد. این آیین از طریق مسیرهای دریایی جنوب ایران از زنگبار و هند وارد فرهنگ محلی شد و نسل به نسل انتقال یافت. امروز، دمام و سنج نه تنها بخشی از عزاداری محرم و صفر هستند، بلکه صدایی از دل تاریخ و فرهنگ مردم جنوب به شمار می‌روند. طنین دمام، پیوندی میان دریا و کربلاست، صدایی که هم یاد دریانوردان را زنده می‌کند و هم خاطره شهدای کربلا را. سنج و دمام، روح زنده محرم در جنوب ایران‌اند؛ آیینی که هم ایمان مردم را روایت می‌کند و هم گذشته آنها را.

سنج یک ساز کوبه‌ای

سنج نوعی ساز کوبه‌ای به شکل دو صفحه برنجی گرد است که معمولاً صدای آن را با کوبیدن به هم درمی‌آورند. این ساز از دسته ساز‌های زنگ‌وار و بدون ارتفاع معین است. متشکل از دو قرص فلزی مدور به قطر ۲۰ تا ۶۰ سانتیمتر که به هم کوبیده می‌شوند. هر یک از قرص‌ها در ناحیه مرکزی پشت خود حلقه‌ای چرمی دارند که نوازنده آن را به دست می‌کند. اجرای متداول بیشتر این است که لبه قرص را با یکدیگر در تماس دهیم یا یک قرص را بر قرص دیگر سر دهیم.

 دمام با نوسان پوست

دمام، سازی در رده ساز‌های کوبه‌ای است که با نوسان پوست به صدا در می‌آید و در دسته ساز‌های کوبه‌ای استوانه‌ای شکل قرار می‌گیرد. دمام بیشتر در جنوب ایران به ویژه در بوشهر، برازجان، بندر ریگ، گناوه و دیر و دیگر شهر‌های جنوبی رایج است.