بازگشت امید به منابع آبی هرمزگان؛ سد استقلال میناب به ۷۳ درصد ظرفیت رسید

افزایش ذخیره سد استقلال میناب به حدود ۱۷۶ تا ۱۷۸ میلیون مترمکعب، نتیجه مستقیم بارش‌های کم‌نظیر پاییز ۱۴۰۴ و نیمه نخست فروردین ۱۴۰۵ است؛ بارش‌هایی که پس از ۲ سال خشکسالی شدید، ورودی سدهای استان را فعال کرد و بخشی از نگرانی‌های تامین آب آشامیدنی و کشاورزی را کاهش داد.

در آبان ۱۴۰۳، سد استقلال میناب با وجود ظرفیت ۲۴۰ میلیون مترمکعبی، تنها ۱۹ درصد آب و در سال ۱۴۰۴ به همراه سد سرنی و سد شمیل و نیان به حجم مرده و غیرقابل استفاده رسیدند، استان هرمزگان در آن مقطع یکی از خشک‌ترین دوره‌های آماری خود را تجربه می‌کرد؛ شرایطی که موجب برگزاری نشست‌های اضطراری مدیریت بحران آب و افزایش اتکا به منابع جایگزین شد.

اکنون اما شرایط متفاوت است، مجموع پرشدگی سدهای بزرگ استان به حدود ۷۷ درصد رسیده و سد جگین حتی سرریز شده است، سد سرنی و سد شمیل و نیان نیز افزایش ذخیره قابل توجهی را ثبت کرده‌اند؛ به گونه ای که طبق اعلام وزارت نیرو سد شمیل و نیان با ۲۷ میلیون مترمکعب ذخیره و ۴۱ درصد پرشدگی، نسبت به سال گذشته بیش از ۱۵ برابر افزایش داشته اما همچنان ۴۱ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است.

سرنی اکنون ۳۴ میلیون مترمکعب آب دارد و با ۵۵ درصد پرشدگی در وضعیت میانی قرار گرفته و سد جگین با ۱۹۴ میلیون مترمکعب و ۱۰۰ درصد پرشدگی در بهترین شرایط سال‌های اخیر قرار دارد و حتی سرریز شده است.

این تحول اقلیمی، نقطه عطفی در سال آبی جاری محسوب می‌شود؛ اما آیا به معنای عبور کامل از بحران است؟

مهم‌ترین تحول در میان سدهای استان، افزایش ذخیره سد استقلال میناب است؛ منبع آبی حیاتی که نقش محوری در تامین آب میناب، توابع آن و بخش‌هایی از بندرعباس دارد

به گفته جمشید عیدانی مدیرعامل آب منطقه‌ای هرمزگان، حجم آب این مخزن اکنون به ۱۷۸ میلیون مترمکعب رسیده و ۷۴ درصد ظرفیت آن را پوشش می‌دهد؛ رقمی که نسبت به سال گذشته جهشی ۹۹۶ درصدی را نشان می‌دهد.

ورود سیلاب‌های متعدد و بارش‌های پی‌درپی عامل اصلی این بهبود بوده است؛ موضوعی که می‌تواند در ماه‌های آینده بخشی از دغدغه‌های تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی شرق هرمزگان را کاهش دهد.

چرا سد استقلال اهمیت راهبردی دارد؟

سد استقلال تنها یک سازه ذخیره آب نیست؛ این سد شریان حیاتی شرق هرمزگان به‌شمار می‌رود.

این سازه بتنی وزنی که در سه کیلومتری شهر میناب بر روی رودخانه میناب احداث شده، از سال ۱۳۶۲ تاکنون نقش‌های چندگانه‌ای از جمله تنظیم جریان‌های فصلی و مهار سیلاب‌ها ، تامین آب کشاورزی بیش از ۱۳ هزار هکتار از اراضی دشت میناب و تأمین بخشی از آب آشامیدنی بندرعباس و مناطق شرقی استان ایفا کرده است؛ اما طی سه چهار سال اخیر به دلیل کمبود بارندگی و نیاز مینابی‌ها، آب این سد به روی بندرعباسی‌ها قطع شد.

در شرایطی که جمعیت هرمزگان از مرز ۲ میلیون نفر گذشته و فشار بر منابع آب افزایش یافته، هر نوسان در ذخیره این سد تاثیر مستقیم بر امنیت آبی استان دارد.

تصویر بزرگ‌تر؛ وابستگی به منابع غیرسطحی

با وجود احیای قابل توجه سدها، ساختار تامین آب هرمزگان نشان می‌دهد که نقش سدها در سبد آبی استان محدود است.

سالانه حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب آب آشامیدنی در استان تولید و توزیع می‌شود که سهم منابع استان از محل چاه‌ها ۴۰ درصد، آب شیرین کن ها ۴۰ درصد و سدها و چشمه ها کمتر از ۲۰ درصد است.

این ترکیب نشان می‌دهد که حتی اگر سد استقلال به ظرفیت کامل برسد، همچنان ستون اصلی تامین آب استان بر دوش آب‌های زیرزمینی و تاسیسات آب‌شیرین‌کن است؛ موضوعی که هزینه‌های اقتصادی و انرژی قابل توجهی به همراه دارد.

فرصت یا وقفه موقت؟

کارشناسان حوزه آب استان هرمزگان معتقدند آنچه امروز در سد استقلال رخ داده، بیش از آنکه پایان بحران باشد، یک «فرصت تنفس» برای مدیریت بهتر منابع است.

هرمزگان طی سال‌های اخیر با نوسانات شدید بارشی مواجه بوده و الگوی اقلیمی منطقه نشان می‌دهد که دوره‌های خشکسالی می‌تواند به سرعت بازگردد. بنابراین، پایداری وضعیت کنونی وابسته به چند عامل کلیدی از جمله مدیریت بهینه مخزن و جلوگیری از برداشت بی‌رویه ، اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی، کاهش هدررفت در شبکه‌های توزیع و توسعه هدفمند آب‌شیرین‌کن‌ها با ملاحظات زیست‌محیطی است.

کشاورزی میناب؛ ذی‌نفع اصلی احیا

دشت میناب یکی از قطب‌های مهم کشاورزی جنوب کشور است. فعال شدن کامل شبکه آبیاری سد استقلال که بیش از ۱۳ هزار هکتار را پوشش می‌دهد، می‌تواند تولید محصولات کشاورزی منطقه را تثبیت کرده و از فشار بر سفره‌های زیرزمینی بکاهد.

در سال‌های خشکسالی، برداشت بی‌رویه از چاه‌ها موجب افت سطح آب‌های زیرزمینی شد؛ اکنون پر شدن مخزن سد می‌تواند فرصتی برای احیای تدریجی این منابع فراهم کند، مشروط بر آنکه سیاست‌های کنترلی به‌درستی اجرا شود.

سد استقلال میناب امروز در یکی از بهترین وضعیت‌های خود طی سال‌های اخیر قرار دارد؛ ذخیره‌ای که نسبت به سال گذشته رشدی چند برابری را نشان می‌دهد و توانسته نگرانی‌های فوری تامین آب شرق هرمزگان را کاهش دهد.

با این حال، واقعیت اقلیمی استان، وابستگی بالا به منابع غیرسطحی و رشد جمعیت نشان می‌دهد که امنیت آبی هرمزگان همچنان نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و مدیریت علمی منابع است.

بارش‌های امسال، بحران را متوقف کرده‌اند؛ اما تضمین آینده آب استان، وابسته به تصمیم‌هایی است که امروز اتخاذ می‌شود.

ظرفیت سد استقلال میناب ۲۴۰ میلیون مترمکعب، سد سرنی ۶۱ میلیون مترمکعب، سد شمیل و نیان ۹۸ میلیون مترمکعب و سد جگین ۲۱۰ میلیون مترمکعب است.

در حال حاضر سالانه حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب آب برای تامین آب آشامیدنی مردم هرمزگان تولید، انتقال و توزیع می‌شود که ۴۰ درصد آن از طریق چاه‌ها، ۴۰ درصد از آب‌شیرین‌کن‌ها و کمتر از ۲۰ درصد از محل منابع سدها و بخشی از چشمه‌ها تأمین می‌شود.

استان هرمزگان با ۱۴ شهرستان و ۱۴ جزیره در خلیج همیشه فارس، بیش از ۲ میلیون نفر جمعیت دارد و از آن به‌عنوان پایتخت اقتصادی و دروازه پیشرفت ایران یاد می‌شود.