از کوچههای شیراز تا کتابخانههای پژوهشگران؛ راهی که فقیری گشود
فقیری؛ نویسندهای که فرهنگ مردم را به ادبیات داستانی پیوند زد، بدرود حیات گفت
بهمن پگاه راد - « خبر جنوب»/ استاد ابوالقاسم فقیری که چندین سال رهاورد فرهنگ ولایت را در صفحات «خبر جنوب» هفته به هفته ارمغان میآورد، با دلی آرام از اینکه بزرگترین گنجینه فرهنگ عامه را از خود به یادگار گذاشت، بدرود جهان گفت و دوستداران خود را غمگین از فراغ جاوید کرد. این استاد بزرگ بر گردن ادبیات داستانی و به ویژه فرهنگ مردم نقش بسزایی دارد و همزمان با کارهای استاد ابوالقاسم انجوی شیرازی در رادیو ایران، از طریق رادیو شیراز به پرباری و زنده نگه داشتن فرهنگ مردم تلاش سترگ و فراوانی کرد. در آخرین دیداری که به اهتمام داریوش نویدگویی و ناشر تعدادی از کتابهای استاد به عمل آمد، وی به همراه چند تن از فرهنگوران از استاد دیدار کرد. وی از همه دوستداران به خاطر برپا داشتن یاد خود تشکر و تقدیر کرد. ما نیز در صفحات روزنامه و نگاه پنجشنبه بارها یاد این نویسنده بزرگ و احیاگر فرهنگ مردم را گرامی داشته ایم.
زندگی و آغاز راه
ابوالقاسم فقیری در سال ۱۳۱۶ خورشیدی در شیراز زاده شد. کودکی او در محلههای قدیمی شهر، میان کوچههایی که هنوز بوی تاریخ و سنت میدادند، سپری شد. همین تجربههای زیسته، بعدها در آثارش بازتاب یافت و او را به یکی از مهمترین روایتگران فرهنگ مردم فارس بدل کرد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه سنایی و سپس در مدرسه زند گذراند و در دبیرستان حاج قوام با پرویز خائفی، شاعر نامدار شیرازی، آشنا شد. این دوستی نخستین جرقههای علاقه او به ادبیات و فرهنگ را روشن کرد.
فقیری در جوانی به تدریس در فهلیان ممسنی پرداخت و همانجا نخستین بار فرهنگ مردم منطقه را ثبت و مستند کرد. در سال ۱۳۳۹، نتایج تحقیقاتش درباره فرهنگ مردم فارس در مجله «کوچه» به مسئولیت احمد شاملو منتشر شد. این آغاز راهی بود که تا پایان عمر ادامه یافت. راهی برای پاسداری از فرهنگ عامه و روایت زندگی مردم.
فعالیتهای فرهنگی و رسانهای
فقیری علاوه بر پژوهشهای مکتوب، در رادیو شیراز و همزمان با کارهای استاد ابوالقاسم انجوی شیرازی در رادیو ایران، به معرفی فرهنگ مردم پرداخت. او با صدایی گرم و نگاهی ژرف، قصهها، ترانهها و باورهای مردم فارس را زنده نگه داشت و به گوش نسلهای تازه رساند.
در روزنامهها نیز حضوری پررنگ داشت. سالها در «خبر جنوب» ستون رهاورد فرهنگ ولایت را نوشت و هر هفته بخشی از گنجینه فرهنگ عامه را به مخاطبان عرضه کرد. این نوشتهها نهتنها سندی از فرهنگ مردم بودند، بلکه به ادبیات داستانی و روزنامهنگاری محلی غنا بخشیدند.
آثار داستانی
فقیری از پیشکسوتان قصهنویسی فارس بود. آثار داستانی او، با نگاهی اجتماعی و گاه طنزآمیز، زندگی مردم کوچه و بازار را روایت میکرد. از جمله کتابهای داستانی او میتوان به اینها اشاره کرد: اجاق کور، خانه و خانه خودمان، دیو، با خودم در راه، بارونی، ننه پیرزن و عمو نوروز، آهو بچه خواب من، مردی که به حراج رفت، حکایاتی از ساکنین کوچه ایام هفته و...
این آثار، با زبان ساده و صمیمی، بازتابدهنده زندگی روزمره مردم فارس بودند و در کنار ارزش ادبی، اهمیت مردمشناختی نیز داشتند.
پژوهشهای فرهنگ مردم
بخش مهمی از میراث فقیری، پژوهشهای او در حوزه فرهنگ عامه فارس است. او نخستین کسی بود که بهطور جدی به گردآوری و ثبت قصهها، متلها، مثلها، ترانهها و آداب و رسوم مردم فارس پرداخت. برخی از آثار پژوهشی او عبارتاند از: سیری در ترانههای محلی فارس، بازیهای مردم فارس، قصههای مردم فارس، آداب و رسوم نوروزی در فارس، واسونکهای شیرازی، عروسی در فارس، باورهای سرزمین مادریام. این کتابها امروز منابعی ارزشمند برای پژوهشگران فرهنگ عامه و مردمشناسیاند. فقیری با دقت و عشق، فرهنگ مردم را ثبت کرد تا فراموش نشود.
جایگاه و میراث فقیری
ابوالقاسم فقیری نهتنها نویسنده و پژوهشگر، بلکه میراثدار فرهنگ فارس بود؛ چنانکه بسیاری او را خود یک میراث دانستهاند. در آخرین دیدار فرهنگی، به اهتمام داریوش نویدگویی مدیر نشر نوید و جمعی از فرهنگدوستان، استاد با آرامش از همه دوستداران تشکر کرد و گفت: خوشحال است که بزرگترین گنجینه فرهنگ عامه را به یادگار گذاشته است. او تا واپسین روزهای عمر، در محافل فرهنگی حضوری فعال داشت و نسلهای جوان را به پاسداری از فرهنگ مردم فرا میخواند. در آبان ۱۴۰۴، در سن ۸۸ سالگی، چشم از جهان فروبست. اما آثار و یاد او همچنان زنده است؛ در کتابها، در قصهها، در ترانهها و در خاطرههای مردم فارس...
