به‌نویسی و به‌زیستی؛ دو درس بزرگ سعدی

این‌که سال‌هاست اول اردیبهشت‌ماه به نام روز سعدی و نثر فارسی نام‌گذاری شده، انتخابی به‌جا و سنجیده است. شاید دلایل متعدد این نام‌گذاری را باید از سیاست‌گذاران پرسید، اما واقعیت این است که این تقارن، معنایی عمیق در خود دارد. روزی که به نام سعدی در تقویم ایرانی ثبت شده، هم‌زمان با روز نثر فارسی است؛ و این هم‌زمانی کاملاً شایسته است، چرا که سعدی یکی از بلندترین قله‌های نثر فارسی به شمار می‌آید.

در ادبیات کلاسیک، نویسندگان برجسته کم نیستند، اما نثری که سعدی به ما هدیه داده، ویژگی‌هایی منحصربه‌فرد دارد. نخستین ویژگی، سادگی و روانی دلنشین آن است؛ سادگی‌ای که به عمق جان نفوذ می‌کند. این همان هنر «سهلِ ممتنع» سعدی است: کلامی که در عین سادگی، سرشار از معنا و عمق است؛ زبانی پاکیزه، خوش‌آهنگ و عاری از پیچیدگی‌های بیهوده. نثر سعدی امروز نیز می‌تواند معیار و الگوی نوشتار ما باشد. بسیاری پس از او کوشیده‌اند از این شیوه بیاموزند، اما با وجود تلاش و توانمندی، کمتر کسی به زیبایی و عمق بیان او دست یافته است.

سخن گفتن از سعدی، مجالی گسترده می‌طلبد. بزرگان بسیار از اعجاز کلام او گفته‌اند و خواهند گفت. اما اگر بخواهیم بر دو نکته اساسی و کاربردی در زندگی امروز تأکید کنیم، می‌توان از دو درس بزرگ سعدی یاد کرد: «به‌نویسی» و «به‌زیستی».

در حوزه به‌نویسی، وقتی به نثر و شعر سعدی نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که او چگونه با جملاتی کوتاه، ساده و روشن، مفاهیمی عمیق را بیان می‌کند. واژگان با دقت و ظرافتی مثال‌زدنی انتخاب شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که هم بهترین معنا را منتقل می‌کنند و هم خوش‌آهنگ و روان بر زبان می‌نشینند. این همان چیزی است که زبان نوشتاری امروز ما به‌شدت به آن نیاز دارد. امروزه در هر جایگاه و شغلی، ناگزیر از نوشتن هستیم و بیش از هر زمان دیگری به کوتاه‌نویسی و ساده‌نویسی نیاز داریم. یکی از آسیب‌های زبان امروز، گرایش به درازنویسی و پیچیده‌گویی بی‌دلیل است. در حالی که نثر سعدی به ما می‌آموزد چگونه با ایجاز و شفافیت، مؤثر بنویسیم. به همین دلیل، در کلاس‌های نویسندگی و ویرایش، یکی از تمرین‌های رایج، رونویسی از گلستان است تا هنرجویان با ساختار جملات سنجیده و دقیق آشنا شوند.

اما درس دوم، «به‌زیستی» است. تمام آثار سعدی در خدمت ارائه الگویی برای زیستن شرافتمندانه و خردمندانه است. آشنایان با آثار او اذعان دارند که سعدی پیش از آن‌که شاعر و نویسنده باشد، حکیمی فرزانه است. او در آثارش می‌کوشد راه و رسم درست زیستن را به انسان بیاموزد. نگاهی به ساختار گلستان با هشت باب و بوستان با ده باب نشان می‌دهد که سعدی به ارکان اساسی زندگی انسانی پرداخته و هر باب را به بُعدی از این زیست اختصاص داده است.

سعدی در این آثار، با نگاهی حکیمانه بر مفاهیمی چون قناعت، تواضع، شکرگزاری، بخشش، صبر و بردباری تأکید می‌کند؛ مفاهیمی که امروزه نیز در مکاتب فلسفی و روان‌شناسی به‌عنوان پایه‌های یک زندگی سالم و رضایت‌بخش شناخته می‌شوند. شگفت آن‌که سعدی قرن‌ها پیش، با بیانی هنرمندانه و دقیق، به این اصول پرداخته و آن‌ها را در جان کلام خود نشانده است.

اگر با تأمل به آثار سعدی رجوع کنیم، نمونه‌های فراوانی از این توصیه‌ها خواهیم یافت که می‌توانند به بهبود کیفیت زندگی ما بینجامند. خواندن و فهمیدن آثار او، ما را با اصول و ارکان یک زیست بهتر آشنا می‌کند؛ زیستی که آرامش، خردورزی، بلوغ و رهایی را برای انسان به ارمغان می‌آورد.

همچنین بخوانید

سعدی اندازه ندارد که چه شیرین سخنی