دارالسلام؛ موزه‌ای روباز از ۱۲ قرن تاریخ در مسیر احیا

سیما زعفرانچی_«خبرجنوب»/ در میان هیاهوی خیابان‌ها و ساختمان‌های امروزی شیراز، آرامستان تاریخی دارالسلام همچنان چون کتابی گشوده از تاریخ این شهر پابرجاست؛ مکانی که هر سنگ قبر آن بخشی از حافظه جمعی شیراز را در خود جای داده و قرن‌ها روایت زندگی، مرگ، فرهنگ و باورهای مردمان این دیار را بازگو می‌کند.

یکی از کهن‌ترین آرامستان‌های جهان اسلام

دارالسلام شیراز که در محدوده بلوار سیبویه و محله شاه داعی‌الله قرار دارد، از قدیمی‌ترین گورستان‌های ایران و جهان اسلام به شمار می‌رود. برخی پژوهشگران قدمت این آرامستان را حتی به پیش از اسلام نسبت می‌دهند و در منابع تاریخی از وجود قبرهایی متعلق به قرون نخست هجری در این مجموعه یاد شده است. بر اساس برخی روایت‌های تاریخی، قدیمی‌ترین مدفن شناخته‌شده این آرامستان به سال ۲۴ هجری قمری بازمی‌گردد. این موضوع سبب شده دارالسلام در کنار بقیع مدینه و وادی‌السلام نجف، از کهن‌ترین آرامستان‌های شناخته‌شده جهان اسلام محسوب شود.

دارالسلام طی قرن‌ها محل دفن بسیاری از علما، عرفا، ادیبان، بزرگان مذهبی و شخصیت‌های تأثیرگذار شیراز بوده و به همین دلیل از منظر تاریخی، فرهنگی و هنری اهمیت ویژه‌ای دارد.

سنگ‌قبرهایی که سخن می‌گویند

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد دارالسلام، سنگ‌قبرهای تاریخی آن است. برخلاف بسیاری از آرامستان‌ها که تنها نام و تاریخ بر روی سنگ‌ها حک شده، در دارالسلام نشانه‌ها و نمادهای متعددی دیده می‌شود که بیانگر هویت، شغل، جایگاه اجتماعی یا باورهای فرد متوفی هستند.

بر روی برخی سنگ‌ها نقش قیچی، شانه، آینه، تسبیح، کتاب، شمشیر و دیگر ابزارها دیده می‌شود؛ نمادهایی که هر کدام داستانی از زندگی صاحب قبر را روایت می‌کنند. وجود خطوط خوشنویسی ارزشمند، نقوش اسلیمی و کتیبه‌های سنگی نیز این مجموعه را به موزه‌ای روباز از هنر سنگ‌تراشی و خوشنویسی دوره‌های مختلف تاریخی تبدیل کرده است.

در میان نقش‌های حک‌شده بر سنگ‌قبرهای دارالسلام، تصویر سرو نیز به چشم می‌خورد؛ نمادی که در فرهنگ ایرانی از دیرباز نشانه استواری، جاودانگی و آزادگی بوده است. سرو که در ادبیات و هنر ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد، بر برخی سنگ‌قبرهای تاریخی به‌صورت نقش برجسته یا حکاکی‌شده دیده می‌شود و یادآور تداوم زندگی و ماندگاری نام و یاد درگذشتگان است. حضور این نماد در کنار کتیبه‌ها و نقوش دیگر، ارزش هنری و فرهنگی سنگ‌قبرهای دارالسلام را دوچندان کرده و آنها را به اسنادی ارزشمند برای مطالعه باورها و آیین‌های گذشتگان تبدیل کرده است.

از فرسودگی تا مرمت

دارالسلام در دهه‌های گذشته با مشکلات متعددی از جمله فرسایش سنگ‌قبرها، تخریب بخشی از آثار تاریخی، سرقت برخی عناصر ارزشمند و کمبود رسیدگی مواجه بوده است. گزارش‌های مختلف از آسیب دیدن تعدادی از سنگ‌قبرهای تاریخی و حتی مفقود شدن برخی کتیبه‌های ارزشمند این مجموعه حکایت دارد.

با این حال در سال‌های اخیر طرح‌هایی برای مرمت و ساماندهی آرامستان اجرا شده است. بر اساس اعلام مسئولان، اقداماتی همچون بهسازی محوطه، تثبیت و حفاظت از بناهای تاریخی، دیواره‌گذاری و ساماندهی بخش‌هایی از مجموعه با همکاری دستگاه‌های مرتبط در دستور کار قرار گرفته است. این اقدامات با نظارت میراث فرهنگی انجام شده و هدف آن حفظ ارزش‌های تاریخی و فرهنگی این آرامستان عنوان شده است.

مرمت در سایه حفظ اصالت تاریخی

اگرچه بهسازی و ساماندهی دارالسلام ضرورتی انکارناپذیر است، اما کارشناسان میراث فرهنگی همواره بر یک اصل مهم تأکید دارند؛ مرمت نباید به معنای نوسازی باشد.

ارزش اصلی دارالسلام در کهنگی، اصالت و نشانه‌های تاریخی آن نهفته است. سنگ‌هایی که فرسودگی قرن‌ها را بر چهره دارند، دیوارهایی که رد زمان بر آنها نشسته و محوطه‌ای که روایتگر تاریخ چندین نسل از شهروندان شیراز است، بخشی از هویت این مجموعه به شمار می‌روند. بنابراین هرگونه اقدام عمرانی یا مرمتی باید با حفظ اصالت تاریخی مجموعه انجام شود؛ به گونه‌ای که دارالسلام به فضایی نوساز و بی‌هویت تبدیل نشود. حفظ بافت تاریخی، جلوگیری از حذف عناصر قدیمی و استفاده از شیوه‌های علمی مرمت، مهم‌ترین شرط برای انتقال این میراث ارزشمند به نسل‌های آینده است.

در کنار اقدامات مرمتی، برخی شیوه‌های نگهداری از مجموعه نیز محل انتقاد بوده است. آتش‌سوزی در بخش‌هایی از محوطه طی سال‌های اخیر نگرانی دوستداران میراث فرهنگی را برانگیخت و بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که حفاظت از یکی از کهن‌ترین آرامستان‌های ایران باید با چه روش‌هایی انجام شود. کارشناسان معتقدند هرگونه پاکسازی و بهسازی در دارالسلام باید به گونه‌ای باشد که اصالت، قدمت و آثار تاریخی مجموعه قربانی اقدامات اجرایی نشود.

امروز دارالسلام تنها یک گورستان تاریخی نیست؛ این آرامستان بخشی از حافظه زنده شیراز است که در میان سنگ‌های خاموش آن، قرن‌ها تاریخ، فرهنگ و هویت این شهر نفس می‌کشد.

دارالسلام در مسیر احیا

طی دو سال اخیر، موضوع احیا و ساماندهی آرامستان تاریخی دارالسلام بیش از گذشته مورد توجه مدیران شهری و متولیان میراث فرهنگی قرار گرفته است. مهرماه ۱۴۰۴ اداره‌کل اوقاف و امور خیریه و اداره‌کل میراث فرهنگی فارس اختیار ساماندهی این مجموعه را به شهرداری شیراز واگذار کردند و تدوین سند مداخله برای حفاظت و احیای این گورستان تاریخی در دستور کار قرار گرفت.

در آبان‌ماه همان سال نیز از سند مداخله دارالسلام رونمایی شد؛ سندی که حدود اختیارات دستگاه‌های مختلف و نحوه اجرای طرح‌های مرمتی و حفاظتی را مشخص می‌کند. بر اساس این برنامه، دارالسلام قرار است به نخستین موزه روباز آرامستانی کشور تبدیل شود؛ مجموعه‌ای که علاوه بر کارکرد تاریخی، ظرفیت‌های گردشگری و پژوهشی آن نیز مورد توجه قرار گرفته است.

در ادامه این روند، دی‌ماه ۱۴۰۴ عملیات مرمت عمارت مشیرالدوله، عمارت بصیرالسلطنه و بقعه بی‌بی خدیجه آغاز شد. مسئولان شهری اعلام کرده‌اند که تمامی این اقدامات با نظارت میراث فرهنگی و همکاری اداره اوقاف انجام می‌شود.

امروز دارالسلام شیراز در آستانه فصل تازه‌ای از حیات خود قرار گرفته است. طرح‌های مرمتی و احیایی که از سال گذشته آغاز شده‌اند، می‌توانند این آرامستان کهن را به یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری تاریخی شیراز تبدیل کنند. با این حال، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد حفظ اصالت این مجموعه است؛ چرا که ارزش دارالسلام تنها در بناها و سنگ‌قبرهایش خلاصه نمی‌شود، بلکه در ردپای قرن‌ها تاریخ نهفته است. مرمت این مجموعه زمانی موفق خواهد بود که کهنگی، هویت و خاطره تاریخی آن همچنان برای نسل‌های آینده قابل لمس باقی بماند.