نسخه‌ای برای تاب آوری

مرجان دهقانی -«خبرجنوب»/ در شرایط پرچالش امروز، جامعه ما با انبوهی از مسائل و مشکلات دست ‌و ‌پنجه نرم می‌کند؛ از دغدغه‌های شخصی و مالی گرفته تا تنش‌های اجتماعی و فشارهای اقتصادی و سیاسی. این واقعیتی است که تقریباً همه ما به نوعی با آن درگیریم و بی‌تردید، این فشارهای روزمره بر روحیه، عملکرد شغلی و حتی کیفیت روابط ما با اطرافیان تأثیر مستقیم می‌گذارد.  در چنین موقعیتی، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که چه کار باید بکنیم و چه کارهایی را نباید انجام دهیم تا تاب‌ آوری خود را افزایش دهیم؟ چگونه می‌توانیم نه‌تنها از پس شرایط دشوار بربیاییم بلکه سلامت روان خود را حفظ کنیم و رفتاری داشته باشیم که به خودمان و دیگران آسیب نرساند؟
درهمین ارتباط با دکتر ندا خورشیدیان، کارشناس مرکز جامع سلامت فارس گفت و گوکردیم تا راهکارهای عملی و گام ‌به ‌گامی را پیش روی ما گذارد تا بتوانیم در میان توفان‌ های زندگی، مقاومت کنیم و گذر از این دوران را با کمترین آسیب ممکن سپری کنیم.
وی تاب‌آوری اجتماعی را «توانایی یک گروه، جامعه یا سیستم اجتماعی برای مقاومت در برابر شوک‌ ها، بحران‌ ها و فشارها، سازگاری با شرایط جدید و بازیابی و حتی رشد پس از این تجربیات» تعریف کرد و گفت : تاب‌آوری اجتماعی یک ویژگی ایستا نیست، بلکه یک فرآیند پویاست.روانشناسان تأکید می‌کنند که تاب‌آوری به معنای عدم تجربه درد یا مشکل نیست، بلکه مربوط به «چگونگی مدیریت و عبور» از بحران است. کارشناس واحد سلامت روان شهدای انقلاب شیراز با بیان اینکه مسلماً تاب‌آوری تا حد زیادی تحت تأثیر عوامل زیستی و ژنتیکی است؛ اما خوشبختانه حتی این بخش نیز قابل ارتقا است و می‌توانیم از نظر زیستی نیز توانمندی خود را افزایش دهیم بیان کرد: یکی از کلیدی ‌ترین عوامل در این زمینه، خواب مناسب و رعایت بهداشت خواب است. خواب باکیفیت نقش بسیار مهمی دارد و فاکتورهای متعددی در آن دخیل هستند. برخی افراد خواب باکیفیتی ندارند؛ مثلاً هنگام خواب مکرر بیدار می‌شوند، به‌سختی به خواب می‌روند یا شب‌ها بیدار می‌مانند و روزها می‌خوابند. هر عاملی که بهداشت خواب را مختل کند و کیفیت خواب را کاهش دهد، بر سطح کلی تاب‌آوری فرد تأثیر مستقیم خواهد گذاشت. دکتر خورشیدیان نصریح کرد : قطعاً یکی دیگر از عوامل بسیار مهم، تغذیه است که متأسفانه بسیاری از افراد به شکل صحیح آن را رعایت نمی‌کنند. نباید تأثیر مواد ناسالمی که مصرف می‌شود را نادیده گرفت؛ از فست‌ فودها و خوراکی‌های ناسالم گرفته تا نوشابه، قهوه و کافئین بیش از حد.آنچه به بدن وارد می‌ شود، به طور مستقیم بر خروجی آن تأثیر می‌گذارد؛ اگر مواد سالم و مفید مصرف شود نتیجه آن سلامت و انرژی خواهد بود؛ اما اگر مواد مضر وارد بدن کنیم، نتیجه چیزی جز بیماری و کاهش توانمندی نیست. متأسفانه بسیاری از افراد به دلیل رعایت‌نکردن تغذیه سالم، بخش عمده‌ای از توان زیستی و تاب‌آوری خود را از دست می‌دهند.
وی ادامه داد : علاوه بر این، باید تأکید کرد که بخش مهمی از تاب‌آوری، ریشه در سلامت زیستی دارد. برخی افراد به اشتباه تصور می‌کنند با استفاده از مواد مخدر، محرک‌ها، الکل، گل یا هر ماده‌ای که به ظاهر احساس لذت و شادی زودگذری ایجاد می‌کند، می‌توانند تاب‌آوری خود را افزایش داده و حال بهتری پیدا کنند؛ در حالی که اثر واقعی این مواد، دقیقاً برعکس است و به‌طور مستقیم تاب‌آوری زیستی را تضعیف می‌کند.  بنابراین، پرهیز از هرگونه ماده‌ مخدر و محرکی که برای بدن مضر است، گامی ضروری در جهت حفظ و تقویت تاب‌آوری محسوب می‌شود. کارشناس واحد سلامت روان شهدای انقلاب شیرازدر ادامه گفت: پس از تنظیم این سه فاکتور اساسی (خواب، تغذیه و پرهیز از مواد مضر)، نوبت به تقویت تاب‌آوری اجتماعی می‌رسد.  در این مرحله، باید چند اقدام کلیدی انجام داد، نخست، ایجاد یک شبکه اجتماعی قوی از اطرافیان که در شرایط سخت کنونی-  با تمام دشواری‌های اقتصادی و اجتماعی- بیش از هر زمان دیگری ضروری است. هرچه شبکه‌ای از روابط سالم و قابل اتکا خود شکل دهیم، در مواجهه با خطرات و ناملایمات، قدرتمندتر عمل خواهیم کرد. در گذشته، خانواده‌ ها و قبیله‌‌ها با گستردگی بیشتر و زاد و ولد بالاتر، شبکه‌ای حمایتی قوی تشکیل می‌دادند که هم از نظر فکری و هم اقتصادی پشتیبان یکدیگر بودند. حتی امروز نیز اگر در یک خانواده، یکی از اعضا توان مالی بالایی دارد، چه مانعی دارد که فرد نیازمند، با اطمینان از او قرض بگیرد و در فرصت مناسب بازپس دهد؟ این همان سازوکار طبیعی حمایت اجتماعی است که تاب‌آوری جمعی را افزایش می‌دهد.

به گفته او، باید بیاموزیم که به ارزش‌های گذشته و شیوه زندگی اجدادمان بازگردیم؛ زمانی که همه از حال یکدیگر باخبر بودند، دغدغه هم را داشتند، ارتباطات عمیق و حمایت‌های متقابل میانشان حاکم بود. نباید به بهانه گسترده شدن زندگی مدرن و بهانه‌هایی مانند «اینکه کسی از کس دیگر خبر ندارد»، از تقویت این پیوندها غافل شویم.
شبکه‌های ارتباطی واقعی باید جایگزین ارتباطات مجازی شوند. حتی اگر امروزه خانواده‌ها با هم بیرون می‌روند، متاسفانه هنگام جمع‌های خانوادگی، هرکس در دنیای مجازی گوشی خود غرق می‌شود و این گسست، تأثیر مخربی بر تاب‌آوری اجتماعی می‌گذارد.
نکته مهم دیگر، انتخاب هوشمندانه افرادی است که شبکه اجتماعی‌‌مان را حول آنان می‌سازیم. باید شبکه‌ ای از افراد مهربان، دلسوز، خوش ‌فکر و توانمند ایجاد کنیم، نه افرادی مجازی و سطحی که پایه‌های ارتباطشان بر تصنع و نمایش استوار است. خورشیدیان با بیان اینکه قطعاً یکی از عوامل مؤثر در تقویت تاب‌آوری، یادگیری اعتماد به دیگران و سپردن بخشی از مسئولیت‌ها به آنان است بیان کرد: حتی اگر این کار با کاستی همراه باشد دیگران نیز توانایی‌ها و مهارت‌هایی دارند که باید از آن بهره برد.  
به عنوان مثال، مادری که بیرون از خانه کار می‌کند، پس از بازگشت به خانه، با انبوهی از نقش‌های مادری و همسری روبه‌روست. چنین مادری باید بیاموزد که بخشی از وظایف خانه را به فرزندان و همسرش بسپارد تا فشار کار کاهش یابد.
این کارشناس با اشاره به اینکه هر فعالیتی که به شادی و همدلی بینجامد، در افزایش تاب‌آوری اجتماعی تأثیرگذار است خاطرنشان کرد: علاوه بر این، پرداختن به تفریحات نیز نقش مهمی در تاب‌آوری اجتماعی ایفا می‌کند. لازم نیست حتماً سفرهای پرخرج و طولانی داشته باشیم؛ حتی یک برنامه ساده مثل گردش آخر هفته با خانواده یا شرکت در تورهای مقرون‌ به‌ صرفه می‌تواند مؤثر باشد. تماشای جمعی یک سریال در کنار عزیزان، هماهنگی برای صرف شام در کنار یکدیگر، یا گردهمایی آخر هفته در خانه  مادربزرگ نیز از جمله رفتارهای تفریحی‌اند که به تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی کمک می‌کنند.  
مورد مهم دیگر، شناخت منابع موجود در اطراف ماست. وقتی دایره ارتباطاتمان محدود باشد، از بسیاری از امکانات آموزشی، تفریحی و خدماتی که در شهر وجود دارد بی‌خبر می‌مانیم. جست‌وجو و شناسایی این منابع، امکان بهره‌برداری از فرصت‌هایی را فراهم می‌کند که می‌تواند کیفیت زندگی را به شکل محسوسی بهبود بخشد.حتی از جنبه اقتصادی نیز، داشتن شبکه ارتباطی گسترده می‌تواند بسیار تأثیرگذار باشد.  به عنوان مثال، اگر افراد از بازارهای محلی یا فروشگاه‌هایی با قیمت‌های مناسب‌تر مطلع باشند، قادر خواهند بود خرید بهینه‌تری داشته باشند و هزینه‌های خود را کاهش دهند.  بنابراین، گسترش ارتباطات نه‌ تنها از نظر اجتماعی، بلکه از لحاظ اقتصادی نیز به تاب‌آوری بیشتر کمک می‌کند. یافته‌های روانشناسی به‌وضوح نشان می‌دهد که تاب‌آوری اجتماعی صرفاً یک ویژگی فیزیکی یا زیرساختی نیست، بلکه یک ویژگی انسانی و ارتباطی است. 
جامعه‌‌ای تاب ‌آور است که سرمایه ‌گذاری اصلی خود را بر روی مسایل اجتماعی متمرکز کند؛ جایی که اعتماد، مشارکت و همبستگی بین شهروندان و نهادها، زیربنای مقاومت آن را در برابر بحران‌ها تشکیل می‌دهد. به بیان ساده، راز تاب‌آوری در این است: «هیچ‌کس تنها نباشد و همه با هم برای حل مشکلات قدم بردارند».