چون زبان مادری شیرین

غیاث ملک‌حسینی-«خبرجنوب»/ فردا بیست و پنجم اردیبهشت ماه روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و روز پاسداشت زبان فارسی است. زبانی که به عنوان زبان مادری همه ایرانیان و حتا آن‌دسته از افرادی‌که در جغرافیای فرهنگی ایران زیست می‌کنند، شناخته می شود.

 این زبان اگرچه طی سال ها و قرن های مختلف دستخوش آسیب ها و هجوم واژه های بیگانه قرار گرفته؛ اما هنوز هم ستبر و استوار برپای خود ایستاده و مسیر پر فراز و نشیبش را در گذرگاه تاریخ طی می کند. قرار گرفتن در این مناسبت بهانه‌ای بود تا به بررسی سهم و نقش شیراز در حفظ این میراث کهن و همچنین نقش مسئولان در محافظت از این زبان پویا و پراستعداد بپردازیم.

در همین ارتباط مصطفی ندیم، استاد بازنشسته دانشگاه شیراز و عضو هیات علمی دانشگاه زند در گفت‌وگویی با خبرنگار «خبرجنوب»، نقش شیراز و شیرازی‌ها در پاسداشت زبان فارسی را مهم و قابل توجه ارزیابی کرد و گفت: در طول تاریخ و از گذشته تاکنون، افراد و شخصیت های مختلفی پایه‌های زبان فارسی را محکم و ریشه های  آن را استوار کرده اند؛ اما با این حال نقش بزرگانی مانند سعدی، حافظ و وصاف شیرازی در این حوزه پررنگ‌تر بوده است.

وی با اشاره به اینکه خاستگاه شخصیت بزرگ و فرهیخته‌ای مانند فردوسی در خراسان بوده، ابراز داشت: فردوسی در اواخر دوره سامانیان- که در شرق کشور حکومت می‌کردند- زندگی می کرد. جالب است بدانید کلمه سامان به معنای مرز هم هست و سامانیان در واقع مرزداران و احیاگران زبان فارسی از طریق احیاء ادبیات حماسی بودند.

این پژوهشگر با بیان اینکه فردوسی خالق کتاب ارزشمندی مانند شاهنامه به عنوان نماد ادبیات حماسی است، اظهار داشت: در طول تاریخ زبان فارسی بالغ بر 19 شاهنامه خلق شده که از آن جمله می توان به گرشاسب نامه اسدی طوسی، فرامرزنامه، داراب نامه طرسوسی، بهمن‌نامه و سام‌نامه خواجوی کرمانی اشاره کرد، اما در میان همه این‌ها شاهنامه فردوسی حرف اول را می زند.

به گفته عضو پیشین هیات علمی دانشگاه شیراز، پس از حمله اعراب مسلمان به ایران و متواری شدن یزدگرد سوم، تعداد زیادی از همراهان آخرین پادشاه ساسانی در مناطق شرق کشور مستقر می شوند و در رواج یافتن فارسی دری در منطقه خراسان تاثیرگذار می‌شوند. 

ندیم با بیان اینکه نخستین حکومت های مستقل ایران مانند طاهریان و صفاریان در منطقه خراسان، سیستان و دیگر مناطق شرقی کشور  شکل می‌گیرد، اظهارداشت: علاوه بر این‌ها حکومت‌هایی مانند علویان در شمال و آل‌بویه در فارس نیز تشکیل حکومت می‌دهند.

وی با تاکید براینکه با همت امیرعضدالدوله دیلمی، شیراز و فارس با پیشرفت قابل توجهی در حوزه های مختلف از جمله فرهنگ و کتاب مواجه می شود، تصریح کرد: این نخستین بارقه یک حاکمیت مهم سیاسی در توسعه و رشد زبان فارسی در مناطق مرکزی کشور است.

سعدی با خلق آثاری مانند بوستان و گلستان، فرمانروایی زبان فارسی را از شرق کشور به مرکز انتقال داد

استاد بازنشسته دانشگاه شیراز دوران حکومت اتابکان سلجوقی و سلغری را دومین دوره رشد زبان فارسی در مناطق مرکزی کشور عنوان کرد و ادامه داد: ظهور شخصیت بزرگی مانند سعدی و خلق آثاری مانند بوستان و گلستان، فرمانروایی زبان فارسی در شرق را به مرکز کشور انتقال می دهد که تاثیر بسیار مهمی در حفظ زبان فارسی داشته است.

 ندیم در تشریح بیشتر این موضوع گفت: اگرچه شاهنامه فردوسی کتابی بزرگ و ارزشمند است، اما از این واقعیت نباید غافل شد که زبان فارسی دری بیشتر در شرق کشور تثبیت شده و رواج داشته و این سعدی بوده که زمینه رواج هرچه بیشتر آن در مناطق مرکزی را فراهم کرده است.

وی در عین حال از سعدی به عنوان یکی از افراد شاخص و تاثیرگذار شیرازی در حفظ زبان فارسی یاد کرد و گفت: تقریباً یک قرن بعد از شیخ اجل، شخصیت برجسته دیگری به نام وصاف شیرازی پا به عرصه وجود می گذارد که تاثیر بسیار زیادی در حفظ و گسترش زبان فارسی داشته؛ اما متاسفانه زیر سایه سعدی می‌ماند و کمتر در نزد اهالی این شهر و کشور ایران شناخته شده است.

این استاد بازنشسته دانشگاه شیراز با اظهار تاسف از اینکه بزرگی شخصیت وصاف شیرازی به عنوان یک ادیب و مورخ کمتر در اذهان عمومی شناخته و درک شده است، گفت: این درحالی است که در اکثر کتابخانه‌های معروف جهان نسخه ای از کتاب تاریخ وصاف وجود دارد و به دیگر زبان ها هم ترجمه شده است. 

ندیم در ادامه ترجمه آثار بزرگانی چون سعدی، حافظ، تاریخ وصاف و... به زبان های دیگر را در نشر و حفظ زبان فارسی بسیار تاثیر‌گذار دانست و گفت: این تاثیرگذاری در ادوار بعد هم ادامه یافته و بزرگانی از شیراز در تاریخ ادبیات ایران ظهور پیدا کرده اند که در حفظ و گسترش زبان فارسی تاثیرگذار بوده اند.

 وی در عین حال براین موضوع هم تاکید کرد که در زمان سعدی زبان غالب مردم، گویش شیرازی بوده کمااینکه در قرن هشتم، شخصیتی مانند شاهداعی‌الله در دیوان خودش بالغ بر 450 بیت به این گویش شعر سروده و خود سعدی هم در مثلثات به این گویش شیرازی شعر گفته و در حفظ زبان موثر بوده اند.

 این پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خودش به وضعیت شرایط زبان فارسی در جهان امروز پرداخت و گفت: رشد فناوری و تکنولوژی مهم‌ترین نقش را در تغییر زبان دارد و همه زبان‌ها با ورود واژگان جدید، دچار رشد و آسیب می شوند.

ندیم در ادامه سخنان خود گفت: به اعتقاد من علی رغم اینکه زبان فارسی دچار تهاجمات شدیدی شده؛ اما شخصاً معتقدم در بلندمدت زبان فارسی آسیبی از این محل نخواهد دید و همچنان استوار به بقا و دوام خود ادامه خواهد داد؛ چرا که فارسی زبانی فاخر، ریشه دار و عمیق است و از این امواج کوتاه متضرر نخواهد شد. 

وی در عین حال همه این مزایا را بهانه ای برای توجیه کوتاهی و کم توجهی مسئولان به زبان فارسی ندانست و گفت: همه مسئولان و سیاست‌گذاران فرهنگی وظیفه دارند در راستای تقویت و گسترش بیش از پیش این زبان همت و برنامه داشته باشند.

آموزش و پرورش نسبت به گذشته توجه کمتری را به آموزش زبان دارد

این استاد دانشگاه یکی از مهم‌ترین اقدامات را توجه بیشتر به آموزش زبان فارسی در دبستان ها و دبیرستان ها عنوان کرد و گفت: متاسفانه آموزش و پرورش نسبت به گذشته توجه کمتری را به آموزش زبان دارد؛ این در حالی است که در زمان های دور و حتا در مکتب‌خانه ها به موضوع آموزش زبان و سعدی‌خوانی توجه زیادی می شد. ندیم در ادامه خواستار همگانی شدن آموزش نکته های زبان فارسی در میان اقشار و سنین مختلف جامعه شد و گفت: نقش رسانه ها و صداوسیما نیز در تحقق این مهم قابل توجه است.

وی در عین حال ورود واژگان نامناسب و پارازیت های زبانی و بیانی در میان مردم را غیرقابل انکار دانست و گفت: قوت و قدرت زبان باعث می شد واژه های سخیف و ناهنجار به مرور در کلیت زبان هضم شوند و  زبان، فاخر باقی بماند.