یادی از هنرمند فقید دکتر بیژن سمندر

سيد محی الدین حسینی ارسنجانی/ زنده یاد و زنده نام دکتربیژن سمندر شیرازی را علاوه بر آنکه باید شاعری ممتاز و مسلط به فنون شعر، موسیقی و هنرمندی خوشنویس و نقاش دانست، می باید او را پژوهشگری ارزنده در حوزه فرهنگی و تلاشگری بی ادعا برای معرفی مظاهر فرهنگ عامه مردم (فولکلور) شیراز معرفی کرد. وی در کنار بزرگان فولکلور ایران از جمله مرحومان سید ابوالقاسم انجوی شیرازی و محمد علی جمال زاده، صادق هدایت و رسول  پرویزی،کرامت اله رعنا حسینی، حسین خدیش، حسن حاتمی، محمد مهدی مظلوم زاده کازرونی و همراهی با دوستان همشهری خود از جمله آقایان ابوالقاسم فقیری و امین فقیری، منوچهر کیانی که هر سه به حمدا... در قید حیاتند، در کنار افرادی همچون مرحومان فریدون توللی، یداله طارمی، جمال زیانی و...تلاشهایی بسیار کرد تا به معرفی آداب و رسوم و فرهنگ و معتقدات، باورها و موسیقی محلی شیراز، احیای گویش و واسونکها، ضرب المثلها، خوراکی ها، جشنها و سوگها و دیگر جنبه های زندگی مردم عادی کوچه و بازار شیراز بپردازد و در این مسیر به توفیقات بسیاری دست یافت.

 دکتر سمندر به دلیل آنکه در خانواده ای اهل علم و ادب و اصالت و میهن دوستی رشد و تبلور یافته بود در خارج از کشور نیز از تلاشهای خود برای احیای نام شیراز و حفظ لغات، اصطلاحات و فرهنگ مردم شیراز قدیم دست برنداشت و یادداشتهایی را در این باره از خود به یادگار گذاشته که ارزشمند و حائز اهمیت است.در این مجال به ذکر نام دکتر بیژن سمندر در برخی عناوین نشریات و مجلات نیم قرن اخیر(جراید قبل از انقلاب) می پردازم و در شمارگان بعدی و مقالات دیگر به معرفی جنبه های گوناگون شعر و فعالیتهای ادبی وی خواهم پرداخت. روح و روانش شاد و یاد و نامش در گستره زمین و زمان جاودانه باد.

نگاهی به زندگینامه ادبی و هنری بیژن سمندر

زنده یاد دکتر بیژن سمندر از خاندان اصیل شیرازی متولد ۲۶ خرداد ۱۳۲۰ در محله دروازه اصفهان شیراز و درگذشته ۱۷ دی ۱۳۹۷ در ایالت کالیفرنیای آمریکا، شاعر، ترانه‌ سرا و نوازنده تار و بنیان‌گذار سرودن شعر به گویش شیرازی بود. پدرش «احمد سمندر» دکتر داروساز و مادرش، «لیلی» از فرهیختگان زمان خود و هر دو از مشوقین بیژن در راه هنر به ویژه نوازندگی تار بودند. وی دبستان تا کارشناسی را در شیراز به‌ سر برد. در دبیرستان سلطانی شیراز تحت راهنمایی‌ های علی‌محمد کامرانی، معاون آن هنگام دبیرستان که دایی او نیز بود، درخشید و با اعزام برترین دانش‌ آموزان به اردوی رامسر و برگزاری مسابقات کشوری در آن محل، او در هر سال در یک رشته در ایران اول میشد. سال اول مقام نخست در مسابقه خط و خوشنویسی در سراسر ایران؛ سال دوم مقام نخست در مسابقه ادبیات در سراسر ایران؛سال سوم مقام نخست مسابقه موسیقی در سراسر ایران شد و رتبه اعزام به اروپا را به‌ دست‌ آورد.او در سال‌های جوانی به همراه برادران خود کاووس و سیروس سمندر و برخی دیگر گروهی به نام «گروه برادران سمندر» را تشکیل داد. آنها در این گروه به نواختن ساز و شعر و ترانه‌ خوانی می‌پرداختند. در این گروه، بیژن، تار، سیروس، فلوت، و کاووس که بعدها کارشناس هنرهای زیبا شد تنبک می‌نواخت. سمندر، مدرک دکتری خود را در رشته ادبیات در دانشگاه تهران کسب کرد. با توجه به علاقه به هنر، دکترای معماری خود را در شهر واشنگتن دی.سی دریافت کرد.او بنیان‌گذار سرودن شعر به گویش شیرازی بود. پرآوازه‌ترین سروده او برای مردم شیراز این سروده است: «اِی شهر شاعر پَروَرو، شیراز از گل بهتَرو، کو شاعِرو، کو دِلبَرو، کو ساقی ‌و کو ساغَرو». از کتاب‌هایش با گویش شیرازی می‌توان از مجموعه شعر و تفسیر با عنوان‌های شعر شیراز و شعر شهر نام برد که هر دو اثری پژوهشی و کاوشگرانه در فرهنگ عامیانه مردم شیراز است. به گفته خود او، «بهتر است اکنون درمورد خود پژوهش کنیم و اثر به جا بگذاریم تا بعدها خارجی‌ها درمورد ما پژوهش کنند» که البته این کنایه از برگردان و رمزگشایی خط میخی توسط خارجی‌ها بود.

بیژن سمندر پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران به آمریکا مهاجرت کرد و شیوه تازه‌ای در شعر فارسی بنیاد نهاد و نشانه آن کتاب میکس شعر است که هر بیت آن از یک مصراع فارسی و یک مصرع انگلیسی است. او در آمریکا دکترای رشته حقوق خاورمیانه و آسیا را دریافت کرد. انتشارات کتاب گویا به‌مناسبت چهار دهه کنش هنری او، مراسم یادبودی با عنوان ایران خلیج فارس در تاریخ شنبه ۱۵ ژانویه ۲۰۰۵ میلادی در دانشگاه کالیفرنیا، لس آنجلس، تالار فروید به گردانندگی هما سرشار، با سخنان جمال عابدی، عباس توفیق، کورش امیرجاهد و کیخسرو بهروزی برگزار کرد. سمندر به‌علت بیماری به‌سختی توانست در این مراسم شرکت کند.

اشعار و ترانه های زیبا و ماندگار زنده یاد بیژن سمندر توسط بسیاری از خواننده‌های مطرح داخل و خارج از کشور اجرا شده‌اند و از پرآوازه‌ترین آن‌ها که رکورد بیشترین ترانه خوانده شده توسط خوانندگان ایران و جهان را دارد «گل سنگ» است و می‌توان از بین آن‌ها اِمِل سایِن (خواننده تُرک)، دریا دادور، شینی ریگزبی، احمد ظاهر (خواننده افغان)، ریتا، داوود مبارکی، جبرئیل، علی ارشدی و... را نام برد. در ایران تنها بعد از مرگ این هنرمند ملی در شیراز زادگاهش و در سال ۹۷ بزرگداشتی برای وی در تالار حافظ گرفتند اما او هنوز در شهر خود شیراز مظلوم و مهجور مانده است.

بیژن سمندر از سال ۱۳۸۷، به بیماری پارکینسون مبتلا شد و پس از تحمل ۱۰ سال بیماری، در تاریخ ۱۷ دی ۱۳۹۷ در ۷۷ سالگی در آمریکا درگذشت. به دنبال مرگ بیژن سمندر در تاریخ ۹ بهمن ۱۳۹۷ مراسم بزرگداشتی با نام «کوچ شاعر، شعر شهر» در تالار حافظ شیراز به همت مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس، انتشارات نوید گویی شیراز، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس و خانواده او با حضور ادبا و شعرا و فرهیختگان شیرازی برگزار شد. همزمان با این مراسم کتاب «کوچ شاعر شعر شهر» که یادمان استاد بیژن سمندر است توسط دانشنامه فارس به چاپ رسید و بین شرکت کنندگان در این مراسم توزیع شد. این کتاب شامل گزیده‌ای از شعرها و عکس‌هایی از وی و خانواده‌ و همچنین زندگینامه سمندر بود.

برخی از آثار ادبی و هنری استاد دکتر بیژن سمندر شیرازی عبارت است از:پَرَندوش (مجموعه شعر) سیاه‌مشق‌های شاعرانه؛شعر شیراز (مجموعه شعر و تفسیر) به لهجه شیرازی، تحقیق و پژوهش در فرهنگ مردم شیراز؛شعر شهر (مجموعه شعر و تفسیر) به لهجه شیرازی، کاوش در فرهنگ عامیانه شیراز؛میکس شعر (مجموعه شعر فارسی و انگلیسی)، پدیده‌ای تازه در شعر فارسی، چاپ آمریکا،سمندر (مجموعه شعر) چاپ آمریکا؛شعرک‌های ژاپنی (ترجمه) با مقدمه‌ای پیرامون تاریخ و ادبیات ژاپن ترانک (مجموعه ۱۱۰ ترانه) و... که برخی از انها به انگلیسی ترجمه شده اند.

 همچنین امور کنسولیِ سفارت ایران - واشینگتن،رابط وزارت اطلاعات (جهانگردی) در اداره اطلاعات سازمان ملل متحد، نماینده رادیو تلویزیون ملی ایران در اتحادیه رادیو و تلویزیون‌های آسیا،کارشناس فرهنگی ممالک آسیایی و آفریقایی،اداره شعر و ترانه گروه موسیقی تلویزیون ملی ایران، اداره آرشیو فیلم ایران، اداره امور بورس دانشجویان مقیم خارج (وزارت فرهنگ و هنر)،سردبیر رادیو ایران (کمیته نمایشات)،سردبیر رادیو ایران (کمیته جوانان)، سردبیر ماهنامه هنر و مردم (نشریه تحقیقی و علمی وزارت فرهنگ و هنر)سوابق هنری بخشی از سوابق اداری و اجرایی دکتر بیژن سمندر در زمان حیات در ایران و آمریکا میباشد. همچنین مقام نخست در مسابقه خط و خوشنویسی در سراسر ایران، مقام نخست در مسابقه ادبیات در سراسر ایران،مقام نخست در مسابقه موسیقی در سراسر ایران و اعزام به اروپا (هر سه مقام در دوران تحصیل)،اجرای کنسرت در تلویزیون و مراکز فرهنگی کشورهای اروپایی، اجرای کنسرت در مراکز فرهنگی و علمی آمریکا، برنده مسابقه بین شاعران و آهنگساز ان کشور (برای سرود مهرگان)، سرود روز پدر (برنده مسابقه بین شاعران و آهنگسازان کشور)، سرود بین‌ المللی جمهوری پیشاهنگی (انگلیسی و فارسی) برای اجتماع بین‌المللی پیشاهنگان جهان،(ملودی و رهبری اجرای سرودهای یادشده)،تولید آثار موسیقی به نحو (تکنوازی)، آلبوم تار(صفحه ۳۳دور استریو)، تولید نیویورک (لیریکورد کمپانی)، آلبوم شعر و آواز موسیقی(صفحه ۳۳دور استریو)، تولید نیویورک (لیریکورد کمپانی)،صدای شاعر:( کاست شعرهای شیرازی) با تار و سه‌تار شاعر (تولید تهران - برای جشن‌ های فرهنگ و هنر فارس)،صدای شاعر: کاست شعرهای شیرازی با تار شاعر، تولید شیراز موسیقی متن اشعار حافظ (سه‌تار سُلو) کاست (از انتشارات رادیو - لس‌آنجلس)،مثنوی کوتاه سرنوشت (حاوی تار و اشعار و آهنگهای شاعر؛کاست شماره ۳۵۰شرکت ساندکس - لس‌ آنجلس)، دشتر و دیلمان (حاوی تار و اشعار شاعر؛ کاست شماره ۱۲۴ شرکت ترانه - لس‌ آنجلس)، آثار موسیقی (فولکلور)، راه شیراز برای تو دوره (صمد عقاب)،دم شاه‌چراغ زیرچلچراغ وعده کردی،پشت فرمونداری و...از جمله تلاشها و فعالیت های افتخار آمیز زنده یاد بیژن سمندر در عرصه شعر و موسیقی است.

سمندر و سردبیری ماهنامه ملی هنر و مردم

ماهنامه هنر و مردم ؛نشریه وابسته به وزارت فرهنگ و هنر و اداره کل روابط عمومی این ارگان بود که دکتر خدابنده لو مدیر مسئول و استاد دکتر بیژن سمندر سردبیری این نشریه پربار و وزین را سالها و در مقطعی از انتشار آن بر عهده داشت.

در کتابخانه شخصی حسینی ارسنجانی در شیراز که به مثابه پژوهشگاه شیراز شناسی و فارس شناسی می باشد دهها جلد از این نشریه موجود و مورد استفاده تحقیقاتی قرار دارد.از جمله در شمارگان ۲۹ ،۱۳۵ ،۱۴۲، ۱۳۷،۱۵۷، ۱۶۲،۱۴۸،۱۴۶ و ۱۴۷؛ ۱۴۵و ۱۵۲؛ ۱۵۵ ،۱۵۳،۱۳۶ ،۱۳۷، ۱۵۴ ،۱۴۴ ،۱۵۶،نام بیژن سمندر به عنوان سردبیر این مجله و یا نویسنده مطلب و مقاله ای مرتبط با شعر و موسیقی و فولکلور به چشم میخورد.به نظر میرسد افرادی از شیراز و فارس از جمله استاد ابوالقاسم فقیری پژوهشگر ارشد مردم شناسی شیراز با حمایت دکتر بیژن سمندر آثارشان در آن مجله جاپ و منتشر می شده است.علاوه بر ماهنامه فرهنگی هنر و مردم زنده یاد بیژن سمندر با نشریات متعدد دیگر قبل از انقلاب و به ویژه در دهه های سی تا پنجاه از جمله مجلات بامشاد، توفیق، ماهنامه «اخباردانشگاه شیراز»، سخن، یغما، گوهر، ارمغان، سپید و سیاه، هفته نامه های خواندنیها، خوشه، اطلاعات هفتگی، ماهنامه وحید،امید ایران، فردوسی، فصلنامه دانشکده علوم اجتماعی و تعاون دانشگاه تهران، روزنامه های چاپ شیراز از جمله پارس، پیغام امروز، مهر ایزد، اجتماع ملی، استخر و.... یا همکاری داشته و یا مطالب و یادداشت های فرهنگی و شعرهای شیرازی وی و افرادی وابسته به خاندان سمندر شیرازی همچون مهناز سمندر، علی نقی سمندر، سیاوش سمند و....منتشر میشده است.

فعالیت سمندر در نشریات زمان خود

در صفحه ۲۰(صفحه فکاهیات فولکوریک) شماره مخصوص ماهنامه فکاهی «توفیق» (شماره مهر ۱۳۴۸) دکتر سمندر شعر شیرازی گمپ گل از سروده های زیبای خود را که به تاریخ ۲۸ مردادماه سال ۱۳۴۸ در واشنگتن سروده و برای این مجله ارسال نموده، چاپ شده است. صفحه ۲۳ از شماره پنجم مجله خواندنیها(سال سی و هشتم شنبه ۲۳ مهر ۲۵۳۶)به شعر کلاسیک و زیبای دکتر بیژن سمندر با عنوان شعر«زیبای من» اختصاص دارد. در شماره ۱۱؛صفحه ۱۵۶۱ ماهنامه وحید (دوره نهم، بهمن ۱۳۵۰) نمونه دستخط  زیبای بیژن سمندر و نگارش شعر و غزل فریدون توللی را که به وی تقدیم داشته می بینیم و توللی شاعر معروف معاصر در صفحه ۱۵۶۰ از وی تقدیر و تجلیل مینماید.

ابتکارات شعری بیژن سمندر و مصداقی از آن

بیژن سمندر در کار شعر دست به ابتکار تازه و جالبی زده بود و مطلبی را که در یکی از شمارگان اطلاعات هفتگی در قبل از انقلاب خواندم برایتان در اینجا آورده ام تا شما هم ببینید و بخوانید. وی در شعر«تمنا» سروده خود که از چند چهار پاره تشکیل شده بود یک مضمون را در دیوان و دفاتر تنی چند از شاعران جستجو کرده و ابیات دلخواه خود را یافته و  هر بیت را با افزودن دو مصراع از خود تضمین کرده است.اینگونه که در هر قسمت مصراع های اول و سوم از سمندر و مصراع های دوم و چهارم از شاعران دیگر است و تلفیق آنها در مجموع شعری دلکش و مطبوع پیش روی ما می نهد.به عنوان نمونه و مصداق این کلام این شعر سمندر است که مضمون تمام ابیات تضمین شده، از فراق و هجران معشوق حکایت دارد.

جانم زفراق تو به لب آمده برگرد

مپسند که دور از تو برای تو بمیرم

خواهم زخدا آنکه تو باز آیی و من نیز

آنقدر نمیرم که به جای تو بمیرم

***

ای آنکه دلم بردی و آزردی و رفتی

بازا و دل تنگ مرا مونس جان باش

در گوش دلم سر بده آوای خوش آهنگ

گو میرسم اینک به سلامت نگران باش

***

بی روی تو ای اختر تابنده امید

شب بر سر من جز غم ایام کسی نیست

جای تودر آغوش تهی مانده و خاموش

می سوزم و می میرم و فریاد رسی نیست

***

عالم همه در خواب و من دلشده هر شب

چشمم به تماشا و تمنای تو باز است

سوزم سحر از رشک که آن غنچه آغوش

از بوسه خورشید چو برگ گل ناز است

***

همانگونه که ملاحظه کردید استاد دکتر سمندر با زیرکی و ظرافت خاصی مصرع هایی از اشعار اول تا چهارم خود را به ترتیب از دفاتر شعر شاعران بزرگی همچون امیری فیروز کویی  حافظ،پژمان بختیاری و فریدون مشیری بهره برده است. همچنین شعر زیبای من سروده این ادیب و شاعر معاصر ما در ردیف یکی از بهترین سروده های شعر شاعران معاصر است که عینا تقدیم تان می گردد.

از خودت میپرسم ای زیباتر از زیبای من

ناز بهتر یا وفا یا عشق بی حاشای من

روزگار آشفته تر یا روز من یا زلف تو؟

شب سیه تر یا دو چشمت یا همه دنیای من؟

زندگی جان بخش تر یا صبح یا لبخند تو؟

قهر تو غمناک تر یا هجر و یا آوای من؟

خنده ی می شاد تر یا آسمان یا چشم تو؟

ناله نی زارتر یا قصه غم های من؟

آتش دل گرم تر یا مهر یا آغوش تو؟

عهد تو بی پایه تر یا باد یا فردای من؟

گل خیال انگیز تر یا بوسه یا دیدار تو؟

غم ملال انگیز تر یا ناله گیرای من؟

در کشیدن هجر بهتر یا بلا یا ناز تو؟

در شنیدن نام تو یا شعر یا شورافزای من؟

تجلیل فریدون توللی از بیژن سمندر

شاعران ملی و میهنی از جمله مرحومان فریدون توللی و مهدی حمیدی شیرازی، رهی معیری و امیری فیروز کوهی، پژمان بختیاری، ابوالقاسم حالت و سیف اله وحید نیا و دیگران به دکتر بیژن سمندر ارادت داشته و با وی رفاقتی دیرینه داشتند اما با فریدون توللی رفیق تر و به او نزدیک تر بوده تا جایی که توللی در باره وی می گوید: «در میان سخنوران معاصر بیژن سمندر به چندین صفات دلکش که در اوست در خور احترام است و در حرمت پیشکسوتان پیشگام!وی با آن قریحه تابناک شعر، در نقاشی و خطاطی دستی پرتوان دارد و شکسته نویسی دلپسندش که در نگارش غزل متجلی است پایان بخش هر گفت و گو است. سمندر غزلی از مرا چند سال پیش از این به یادگار نخستین دیدار بر نوشته و ارزانی من کرده است.من نیز خوشوقتم که تصویر آن رابرای درج در مجله وحید ...میسپارم که گوهری چنان را،گوهر شناسی چنین باید!» (به نقل از ماهنامه وحید؛ شماره ۱۱ بهمن ۱۳۵۰- صفحه ۱۵۶۰)

نمونه شعر بیژن سمندر به گویش شیرازی

 شُو مُو!

شُومُو، یِی هُو اَزینا کِردی کِه چِه؟

تَرکِ دوس و آشنا کِردی کِه چِه؟

شُومُو،اِنگار مَنو یادِت نَمیاد

پیش ِ من پُشتِتو را کِردی که چِه؟

شُومُو، شیرازو چِشات اَلُو زده

ایکارا رو –ایوَرا-کِردی که چِه؟

شُومُو،من تو شاچراغ بَس میشینم

کار ِ بی رضُی خدا کِردی که چِه؟

شُومُو ،مُشتُلُق چی مُشتُلُق میخواد

آیه ِ وایَه م تو کوچا کِردی که چِه؟

شُومُو،یِی بارگی مَنو بُکَُش بُرو

روزُمو ایطُو سیا کِردی که چِه؟

شُومُو،غم داشت تودلُم گوروک میشد

تی شو وَر دُوشتی و وا کِردی که چِه؟

شُومُو،اَی ما رو میخُوی وِل بُکُنی

نذرِ سِید ابوالوفا کِردی که چِه؟

شُومُو،اشک چِش ما – وَواری-بود

تو به مردم تَرِشا کِردی که چِه؟

شُومُو،تِلّه بُختونی گردَنِته

ایهَمه سِتم به ما کِردی که چِه؟

شُومُو،نازتو سمندر میخرید

دوسی بُو -جُلُنبِرا-کِردی که چِه؟»

***

ای شهر شاعر پَروَرو، شیراز از گل بهترو!

کو شاعرو؟ کو دلبرو؟ کو ساقیو؟ کو ساغرو؟

کو رقص و نغمه‌ی بیدگونی؟ کو دشتی و دشتسونی؟

کو او جلال و شکرو؟ کو مطرب و افسونگرو؟

کو پَرگلو؟ کو بُلبُلو؟ کو دشت یاسم و سمبلو؟

کو نهر آبو؟ کو پُلو؟ کو زمزمه‌ی شاخِه‌ی تـَرو؟

جُمعوی تابسون داغ و داغ، شیرازیوی با هم ایاغ،

دلخوش زیر بنگاه تو باغ، یار یی برو ، تار ئو برو!

پُوی ساز دَسَک می‌زدن، فلای پِلنگَک می‌زدن،

از شوق، شافتک می‌زدن، هم پسرو، هم دخترو.

عجب کَلَک بود اکبرو، لُوی گُلشاخه‌ی نیلوفرو،

داد نمره شو به دخترو، کلکو برد کل اکبرو!

باغ ارم، باغ صفا، باغ خلیلی، دلگشا،

پُر بود باغوی شهرما، از عطر عاشق پـَروَرو،

ای شهر از عالم سـَرُو، شیراز چون گل پَرپَرو،

کو عاشقت عاشقترو؟ کو بیژن سمندرو

چند پیشنهاد

در مورد زنده یاد فقید سعید استاد دکتر بیژن سمندر باید بیش از این گفت و نوشت و تحقیق و بررسی کرد زیرا او به راستی یک شیرازی دوستدار وطن و دلباخته زبان و ادبیات فارسی بود.

سروده های وی سرشار از عشق و صفا و صمیمیت و یک رنگی و روایتگر زیبایی های سمعی و بصری گفتار و نوشتار، آواها و نواهای مردم مهمان نواز شیراز است. پیشنهاد میکنم شورای شهر و شهر داری کلانشهر شیراز یک بولوار زیبا و یا بوستان و مکانهای مهم فرهنگی و ادبی شیراز را به نام دکتر بیژن سمندر نامگذاری کنند. تندیس وی، طراحی و ساخته شود و  در نقاطی مهم از شهر یا در مراکز فرهنگی شیراز نصب کنند. کنگره و یادمانی با شکوه با عنوان «بازشناسی ابعاد مهم شخصیت ادبی و فرهنگی و هنری سمندر شیرازی» در شیراز برگزار گردد. کتاب ارج نامه دکتر سمندر تهیه و تالیف و منتشر و بین دوستدارانش توزیع شود. در محافل ادبی و هنری اشعار زیبای این شاعر ملی و میهنی قرائت و درباره آنها بحث و تبادل نظر گردد. نمونه هایی از ابیات و اشعار وی بر در و دیوار شیراز زادگاه این شاعر بزرگ نوشته یا نقاشیخط و خوشنویسی گردد. روح و روان آن ادیب و شاعر بزرگ شیرازی و هنر مند محبوب و ترانه سرای مطرح معاصر که مهمترین اقدامش حفظ لغات اصیل شیراز و احیای فرهنگ عامه مردم این شهر بود شاد و یاد و نامش در گستره زمین و زمان جاودانه باد.