سلامت دانش‌آموز، سرمایه ملی

مرجان دهقانی-«خبر جنوب»/ بر اساس تحلیل کارشناسان سلامت جمعیت، مسیر پیشگیری از بیماری‌های پرهزینه آینده، از مدارس کشور می‌گذرد. نگاه متخصصان به مدرسه، نه صرفاً به عنوان محیط آموزشی، بلکه به عنوان «کارگاه اصلی شکل‌دهی عادت‌های سالم زندگی» است.
مدیر جوانی جمعیت دانشگاه علوم پزشکی شیراز با تأکید بر این دیدگاه کلان، گفت: بیماری‌های غیرواگیری مانند دیابت، فشار خون و مشکلات اسکلتی که بار مالی سنگینی بر دوش نظام سلامت و خانواده‌ها می‌گذارند، ریشه در سبک زندگی ناسالم دوران کودکی و نوجوانی دارند. بهترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین نقطه برای مداخله، مدارس هستند.

هشدار درباره یک اپیدمی خاموش: «سوءتغذیه دوگانه»

همزمان، گزارش‌های میدانی از مدارس، زنگ خطری جدی را به صدا درآورده‌اند: افزایش همزمان چاقی و کمبود ریزمغذی‌ها در بین دانش‌آموزان. این پدیده که به «سوءتغذیه دوگانه» یا «چاقی گرسنه» معروف است، به معنای دریافت کالری بیش‌ازحد از غذاهای فرآوری‌شده و کم‌ارزش، همراه با کمبود شدید ویتامین‌ها و املاح ضروری مانند آهن، کلسیم و ویتامین D است.
کارشناسان هشدار می‌دهند این دانش‌آموزان در معرض خطر دوگانه‌ای از عوارض کوتاه‌مدت (خستگی، افت تحصیلی، ضعف ایمنی) و بلندمدت (پوکی استخوان زودرس، دیابت و بیماری‌های قلبی) قرار دارند.

ایجاد «نظام سلامت مدرسه‌محور» به عنوان اولویت مشترک دو وزارتخانه

در پاسخ به این چالش، کارشناسان بر اجرای یک سیاست کلان مشترک بین وزارتخانه‌های آموزش‌وپرورش و بهداشت تأکید دارند: نهادینه‌سازی نظام جامع و الزام‌آور سلامت در مدارس.
در این طرح، سلامت جسمی دانش‌آموزان به اندازه دروس اصلی، جزو مأموریت‌های رسمی و قابل ارزیابی مدرسه قرار می‌گیرد.
مدیر جوانی جمعیت دانشگاه علوم پزشکی شیراز، به تشریح اولویت‌ها و راهکارهای اساسی در سنین مدرسه (تقریباً ۶–۱۸ سال) در زمینه پیشگیری و ارتقای سلامت جسمی دانش‌آموزان پرداخت. 
دکتر معصومه صفاری، با تأکید بر نقش بی‌بدیل مدارس، بر لزوم تحول نگرش و اجرای سیاست‌های کلان مشترک بین نهادهای آموزشی و بهداشتی برای حفظ سلامت نسل آینده گفت: فعالیت بدنی منظم، پیشگیری از چاقی، تغذیه سالم و پایش دوره‌ای سلامت چهار اولویت اصلی در سلامت جسم دانش‌آموزان است و بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر بزرگسالی ریشه در عادت‌های ناسالم دوران مدرسه دارد.

وی نقش مدرسه در پیشگیری را حیاتی و غیرقابل جایگزین توصیف کرد و افزود: مدرسه تنها نهادی است که می‌تواند به‌صورت همگانی و مستمر، با ایجاد عادت‌های سالم، آموزش و تشخیص زودهنگام، تأثیری ماندگار بر سلامت دانش‌آموزان بگذارد و یک سرمایه‌گذاری بلندمدت برای سلامت جامعه محسوب می‌شود.

این پزشک در پاسخ به سوالی درباره شیوع دردهای اسکلتی و قوز پشت، نشستن طولانی‌مدت، وضعیت بد بدن و کیف‌های سنگین را از دلایل اصلی برشمرد و راهکارهای ساده‌ای ارائه داد: والدین باید بر اصلاح وضعیت نشستن، سبک ‌کردن کیف مدرسه و گنجاندن تحرک روزانه تأکید کنند و مدارس نیز با وقفه‌های حرکتی کوتاه، آموزش وضعیت بدنی و تقویت زنگ ورزش اصلاحی می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند.

مدیر جوانی جمعیت دانشگاه علوم پزشکی شیراز در خصوص بی‌نظمی خواب دانش‌آموزان به ‌ویژه در مقطع متوسطه هشدار داد و توضیح داد: این بی‌نظمی یادگیری و تمرکز را کاهش می‌دهد، سیستم ایمنی را تضعیف می‌کند، اختلال در رشد ایجاد می‌کند و خطر اضافه وزن را افزایش می‌دهد.

دکتر صفاری در تشریح پدیده «سوءتغذیه دوگانه» (ترکیب چاقی با کمبود ریزمغذی‌ها) گفت: این وضعیت که به معنای «سیر اما ناسالم» بودن دانش‌آموز است، به دلیل مصرف خوراکی‌های پرکالری ولی کم‌ارزش رو به افزایش است.
وی نقش بوفه مدارس را در این زمینه بسیار کلیدی دانست و اظهار داشت: بوفه سالم می‌تواند یکی از مؤثرترین ابزارهای پیشگیری باشد، در حالی که بوفه ناسالم پیام آموزشی مدرسه را بی‌اثر می‌کند.

دکتر صفاری یکی از مهم‌ترین اولویت‌های سلامت جسمی دانش‌آموزان را فعالیت بدنی عنوان کرد و گفت: حداقل ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط تا شدید در روزاین سطح فعالیت به سلامت قلب، کنترل وزن، بهبود رشد عضلانی و شناختی و پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر کمک می‌کند.
مدیر جوانی جمعیت دانشگاه علوم پزشکی شیراز با بیان اینکه فعالیت بدنی دشمن درس نیست؛ یار یادگیری است تأکید کرد: فعالیت‌های کوتاه اما مکرر و استفاده از زمان‌های مرده می‌تواند به تحقق این هدف کمک کند.
وی در ادامه با اشاره به نشانه‌های هشداردهنده سلامت برای والدین، خستگی غیرعادی مداوم، تغییرات ناگهانی وزن یا اشتها، دردهای تکرارشونده، تغییر واضح در وضعیت بدنی (قوز کردن) و اختلال پایدار در خواب را از مهم‌ترین علائمی برشمرد که نیاز به پیگیری دارند.
در پایان، دکتر صفاری مهم‌ترین اقدام کلان مشترک وزارتخانه‌های بهداشت و آموزش‌وپرورش را نهادینه‌سازی نظام جامع و الزام‌آور سلامت مدرسه‌محور عنوان و خاطرنشان ساخت: سلامت جسمی دانش‌آموز باید به اندازه آموزش درسی، رسمی، پایدار و قابل پایش شود. این سیاست، کم‌هزینه‌ترین و اثرگذارترین راه برای تضمین سلامت آینده نظام سلامت کشور است.

سرمایه‌گذاری روی سلامت امروز دانش‌آموز، پس‌انداز برای فردای نظام سلامت

نگاه کارشناسی حاکی از آن است که توجه به سلامت جسمانی دانش‌آموزان، یک هزینه نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری زیربنایی برای سلامت نسل آینده و تضمین تاب‌آوری نظام سلامت کشور محسوب می‌شود. اجرای موفقیت‌آمیز چنین طرحی، نیازمند عزم راسخ، همکاری عملیاتی بین‌بخشی و تخصیص منابع کافی است تا سلامت از حاشیه برنامه‌های مدارس به متن آن تبدیل شود.
قابل ذکر است، ارکان اصلی این نظام پیشنهادی عبارتند از:
   اجباری شدن استانداردهای سلامت: تعیین زمان کافی و باکیفیت برای فعالیت بدنی روزانه، تنظیم استانداردهای اجباری برای بوفه‌های مدارس و منع فروش خوراکی‌های آسیب‌زا.
   پایش منظم و ثبت الکترونیک: انجام معاینات دوره‌ای برای پایش شاخص توده بدنی (BMI)، وضعیت ساختار قامتی (پوسچر) و بینایی، و ثبت نتایج در پرونده الکترونیک سلامت هر دانش‌آموز.
   تبدیل بوفه به پایگاه آموزشی: بوفه مدرسه باید از یک مغازه صرف، به محیطی برای آموزش عملی انتخاب غذای سالم تبدیل شود. به گفته صاحب‌نظران، «فروش خوراکی ناسالم در بوفه، تمام آموزش‌های کلامی درباره تغذیه سالم را بی‌اثر می‌کند.»
   ارتقای کیفی زنگ تربیت بدنی: تغییر محوریت از ورزش قهرمانی و رقابتی صرف، به سمت فعالیت‌های همگانی، نشاط‌آور و تمرین‌های اصلاحی برای همه دانش‌آموزان.
   پیوند مدارس با پایگاه‌های سلامت: ایجاد سازوکار مستقیم برای ارجاع دانش‌آموزان نیازمند به خدمات تخصصی‌تر به مراکز بهداشتی.