معماري در بند تظاهر و کپی‌کاری

غیاث ملک حسینی-«خبرجنوب»/ امروز پنجشنبه سوم اردیبهشت ماه در مناسبت تقویمی به عنوان روز معماری ثبت شده و فرصتی است برای ادای احترام به معماران و فعالان این حوزه.

نیم نگاهی به پیشینه این رویداد نشان می دهد که روز معمار در واقع مصادف با روز بزرگداشت بهاءالدین محمد بن حسین عاملی ملقب به «شیخ بهایی» است. به طور خلاصه باید گفت که در سال ۱۳۸۳، انجمن مفاخر معماری ایران مراسمی را در روز ۳ اردیبهشت مصادف با سالروز تولد شیخ بهایی برپا کرد و پیشنهاد نمود تا این روز به نام روز معماری شناختهشود.

در فروردین سال ۱۳۸۵ نیز همزمان با درگذشت سیدهادی میرمیران- در روز ۲۹ فروردین- که خود از پیشنهاد دهندگان تعیین روزی به نام روز معمار بود، بنا شد تا در روز ۳ اردیبهشت مراسمی برای اعطای جایزه میرمیران برگزار شود. نخستین دوره اعطای این جایزه از سال ۱۳۸۶ برگزار شد.

 سال ۲۰۰۹ میلادی (۱۳۸۸ شمسی) از سوی یونسکو به نام سال بزرگداشت شیخ بهایی نامگذاری شد و از همین سال  روز ۳ اردیبهشت به طور نیمه رسمی به عنوان روز معماری در ایران پذیرفته شد. در حال حاضر در ایران دو روز معمار متداول است و هرساله در این روز، در کنار روز جهانی معماری، مراسم و همایش هایی در رابطه با معماری یا بزرگداشت معماران در مجامع فرهنگی و هنری و علمی ایران برگزار می شود.

اما معمار کیست؟ معمار در واقع کسی است که نقشه کشی، طراحی و به طور کلی معماری ساختمانها را ایفا میکند. طراح اوست و نظارت مستقیم بر فعالیت دیگر مهندسان عمران، تأسیسات الکتریکی و تأسیسات مکانیکی دارد. در واقع معمار ناظر نهایی و هماهنگ کننده کلیه نقشه های یک بنا شامل نقشه های معماری و طراحی، نقشه های محاسبات سازهای و نقشه های تاسیساتی است.

این مقدمه بهانه ای بود تا به مناسبت این روز، به بررسی رابطه هویت و معماری و تاثیر متقابل آنها بر یکدیگر بپردازیم. در این راستا با دو نفر از مهندسان معمار صاحب نام و تجربه شهر شیراز به گفت وگو نشستیم که نتیجه آن در ادامه می آید. اما پیش از ورود به بحث اشاره ای به موضوع هویت و معماری از زبان دکتر عیسی حجت، از اساتید حوزه معماری خواهیم داشت. به گفته وی، «انسان همواره درپی گوهر و هویتی بوده تا به کیستی و چیستی خویش راه یابد، هنر و معماری نیز بر آن بوده اند که این هویت را جان مایه خویش قرار دهند.»

«دگرگونی نگرش انسان به جهان، دگرگونی هویت ها را در پی داشته. انسان سنتی (مذهبی) جهان را برهه ای می دانست میان بودن ازلی و ماندن ابدی و هویت خویش را خارج از جهان مادی جست وجو می کرد. انسان مدرن، اما آمده تا خود را و جهان را آن گونه که می خواهد، بسازد.»

 هویت بر معماری تاثیرگذار است؛ نه برعکس

پیرامون این موضوع، مهندس جعفر کاشف از معماران پیشکسوت و از روسای اسبق سازمان نظام مهندسی ساختمان استان فارس، طی گفت وگویی با خبرنگار «خبرجنوب» در پاسخ به اینکه رابطه هویت و معماری در بافت هر شهر یا منطقه چگونه شکل می گیرد و این دو چگونه بر یکدیگر تاثیر می گذارند و احتمالاً منجر به حذف یا بقای یکدیگر می شوند، گفت: آنچه که در حقیقت باید مورد توجه قرار گیرد این است که هویت بر معماری تاثیرگذار است، نه اینکه معماری، هویت ساز باشد.

وی با اشاره به اینکه در شرایط فعلی بسیاری از کارشناسان، وضعیت معماری شهری را غیرقابل قبول و ناپسند می دانند، ابراز داشت: به اعتقاد من این گزاره، گزاره ای درست و قابل دفاع است؛ چراکه در گذشته، معماری براساس نیاز شکل میگرفت، تظاهر نبود و تزئینات فاخر و درونگرا بودند؛ اما امروز این رویه کاملاً معکوس شده و افرادی صرفاً به اتکاء به اینکه پول و منابع مالی زیادی دارند اقدام به ظاهرسازی بیرونی بناها می کنند و معماری به شکلی در خدمت تظاهرات بیرونی افراد دارای ثروت درآمده تا رفع نیازهای افراد یک جامعه.

تظاهرات بی ارزش و ظاهرسازی ساختمان ها به شکل قابل توجهی به هنر معماری ضربه زده است

این پیشکسوت حوزه معماری با بیان اینکه این تظاهرات بی ارزش و ظاهرسازی ساختمان ها به شکل قابل توجهی به هنر معماری ضربه زده، اظهار داشت: این یک واقعیت است که حدود 90 درصد فعالیتهایی که به عنوان معماری عرضه می شود توسط افراد غیرمتخصص ارائه میگردد و معماران واقعی سهم بسیار ناچیزی در آفرینش های معماری دارند.

به گفته کاشف، ریشه این مشکل هم به فعالیت های گروهی یا باندی برخی افراد برمی گردد که باعث شده اند کارهای معماری کمتر توسط معماران واقعی انجام شود.

سهم دخالتها و اعمال نظرهای کارفرمایان در تولیدات معماری بسیار زیاد است

وی با انتقاد از اینکه سهم دخالت ها و اعمال نظرهای کارفرمایان در تولیدات معماری بسیار زیاد است، تاكيد كرد: همین هم باعث شده تا نگاه درآمدمحور بر نگاه حرفه ای غالب شود.

این فعال حوزه معماری در ادامه سخنان خود گفت: واقعیت این است که هویت ما همان چیزی است که در حال حاضر در ساختمان ها می بینیم و به زور نمی توان چیزی را به جامعه تزریق کرد.

خیلی ها گمان می کنند آنچه مد روز است، مدرنیته است درحالیکه اینچنین نیست

کاشف به چالش های بین سنت و مدرنیته در معماری و هویت نیز اشاره کرد و گفت: به اعتقاد من خیلی ها این مقوله را به خوبی درک نکرده اند و گمان می کنند آنچه که مد روز است، همان مدرنیته است؛ در حالی که اینچنین نیست.

وی در تشریح بیشتر این موضوع اظهار داشت: معماری مدرن دارای اصولی است که از جمله آن می توان به «توجه به نیاز» و «عدم تظاهر» اشاره کرد.

کاشف با تاکید براینکه این دو عامل هیچ وقت کهنه نمی شوند، تصریح کرد: یک اصل مهم معماری مدرن،«عدم تظاهر» و در عین حال «توجه به کاربردی بودن عناصر معماری» است؛ بنابراین در معماری مدرن تزئینات ساختمان باید بر اساس نیاز طراحی و اجرا شود؛ نه اینکه یک عنصر مازاد باشد.

معماری مدرن نیازمند شناخت عمیق است

این معمار پیشکسوت، معماری مدرن را نیازمند شناخت عمیق عنوان کرد و ادامه داد: متاسفانه برخی گمان می کنند معماری مدرن شامل آن چیزی است که مد روز باشد، در حالی که اینگونه نیست و معماری مدرن با توجه به نیاز و استفاده از فناوری های روز شکل می گیرد.

وی با بیان اینکه اگر در قرن بیست ویکم کاری که مربوط به صدها سال پیش بود را کپی کنیم، کار اشتباه و غیرقابل قبولی را انجام داده ایم، اظهار داشت: آنچه که در گذشته انجام شده مربوط به تکنولوژی و فناوری همان روز بوده، طبیعتاً امروز نیز تکنولوژی و فناوری خاص خود را در صنعت ساختمان و متعاقباً معماری ساختمان داریم که باید براساس نیاز مورد توجه و استفاده قرار بگیرد.

آنچه در ساختمان ها با عنوان معماری سنتی عرضه و کپی میشود فاقد ارزش است

کاشف با تاکید براینکه آنچه که امروزه در ساختمان ها با عنوان معماری سنتی عرضه و کپی می شود فاقد ارزش است، گفت: البته هستند انگشت شمار افرادی که شاخصه های معماری سنتی و مدرن را به خوبی می شناسند و آنها را در آثار خود مورد استفاده قرار می دهند و نتیجه هم می گیرند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به تاثیر اقلیم و الزامات جغرافیایی بر شکل گیری معماری هر منطقه اشاره کرد و گفت: در گذشته چندان باب نبود که معماران در خارج از مناطق زندگی خود کار کنند و کمتر پیش می آمد که مثلا یک معمار یزدی در اصفهان یا شیراز یا هرمزگان کار کند؛ بنابراین هنر دست معماران گذشته تا حدود زیادی منطبق بر نیاز شهر محل زندگی و بدون تظاهر و زیاده کاری بوده و همین باعث ماندگاری آنها شده است. این معمار پیشکسوت در بخش دیگری از این گفت وگو در پاسخ به اینکه نهادهای قانونگذار و سیاستگذار مانند شوراها و شهرداری ها چگونه بر هویت و معماری شهرها تاثیرمی گذارند؛ ابراز داشت: اولین قدم توجه به ضرورتهای اقلیمی در مقوله شهرسازی است. به عنوان مثال در شهرهای گرم و خشک جنوبی که از تابستانهای گرمی برخوردار و نیازمند فضای سایه گیر هستند و همچنین در زمستان ها نیازمند استفاده از فضاهای در معرض آفتاب می باشند، شهرداری اجازه احداث ساختمان دارای حیاط مرکزی را نمیدهد و تاکیدها در همه شهرها براین است که زمین مثلاً شمالی جنوبی تفکیک و ساختمان ها شمالی شوند.

سیاستگذاران و تصمیمگیران دانش و توانمندی لازم در به کارگیری ظرفیت های اقلیمی در معماری را ندارند

کاشف با انتقاد از اینکه سیاستگذاران و تصمیم گیران حوزه شهرسازی عملاً دانش و توانمندی لازم را در زمینه شناخت و به کارگیری ظرفیت های اقلیمی در معماری ندارند، ابراز داشت: متاسفانه این یک واقعیت است که تفاوت های اقلیمی در شهرهای مختلف کشور مورد توجه قرار نمی گیرد و ساختمان سازی صرفا براساس یک سری اصول و مبانی کلی انجام می شود.

 معماری به یک کالای تجاری تبدیل شده و برای تظاهر و تفاخر از آن استفاده میکنند

وی در جمع بندی سخنان خود بر ضرورت آگاهی مردم و مسئولان از کارکردهای معماری در شهرسازی تاکید کرد و گفت: متاسفانه معماری امروز به یک کالای تجاری تبدیل شده و عمدتاً برای تظاهر و تفاخر از آن استفاده می کنند که این موضوع قابل قبول نیست.

هویت، عامل تفاوت سیمای شهرهای قدیم و شهرهای معاصر ایران است

دکتر طاهره نصر، استادتمام دانشگاه آزاد اسلامی شیراز نیز در گفت وگویی با خبرنگار «خبرجنوب» در پاسخ به اینکه چرا دیگر اثری از معماری بومی ایرانی در ساخت وسازهای چند دهه اخیر شهرهای کشور دیده نمی شود؟ گفت: پاسخ به این پرسش از دو دیدگاه قابل بیان است.

عضو هیأت مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان فارس با بیان اینکه در ابتدا باید نگاهی به اصول معماری بومی ایرانی داشت، گفت: معماری بومی را میتوان گونه ای از معماری دانست که در ارتباط با فرهنگ، اقلیم و مصالح ساختمانی منطقه معینی از کشور شکل می گیرد و در حقیقت معماری بومی هر منطقه نگاهی به هویت آن منطقه دارد؛ بنابراین هر بوم بر پایه عوامل اصلی و طبیعی خود یعنی عوامل انسانی، عوامل اقلیمی و امکانات مادی شکل می گیرد.

وی با اظهار تاسف از اینکه در ساخت و سازهای اخیر شهرهای کشور توجه به موارد فوق الذکر بسیار اندک بوده است، ابراز داشت: از دیدگاهی دیگر، باید نگاهی به واژه ای داشت که به نوعی به «خویشتن خویش» اشاره دارد و آن واژه «هویت» است.

به گفته این استاد دانشگاه، هویت تفاوت سیمای شهرهای قدیم ایران و سیمای شهرهای معاصر را شکل داده است. در این راستا می توان گفت ساخت وساز باید متناسب با ارزش هاي سنتی، ویژگیهاي محیطی، اعتقادي، فرهنگی و اجتماعی باشد که متأسفانه انقطاع به وجودآمده در فرهنگ ما باعث شده رابطه بین مفهوم فرهنگ و فضای معماری قطع شود.

نصر با تأکید براینکه مسئله هویت مسئله ای قابل اهمیت است، گفت: با توجه به معماری کنونی و متداول در کشور، به راحتی میتوان گفت که ساختمانهای امروز نه تنها به شهر هویتی نمیدهند؛ بلکه هویت تاریخی و گذشته را نیز از آن میگیرند.

در طول سالها بینش مناسب برای طراحی بهینه ساختمان نادیده گرفته شده است

عضو هیأت مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان فارس با اظهار تاسف از اینکه در طول سال ها بینش مناسب برای طراحی بهینه ساختمان نادیده گرفته شده، بیان داشت: واقعیت این است که بسیاری از ساختمان ها صرفاً به عنوان سرپناه برای افراد جامعه ساخته و تعریف شده اند و کارکرد بیشتری ندارند.

بهره گیری از بینش، معانی، مفاهیم و فرهنگ محلّی میتواند مانع از ساخت وسازهای بیهوده و بی معنا شود

نصر در پاسخ به اینکه با توجه به رشد انبوه سازی در شهرهای مختلف، چگونه می توان ارزش ها و شاخص های معماری ایرانی را زنده کرد؟ اظهار داشت: توجه به اصول معماری ایرانی میتواند در حفظ معماری بومی هر منطقه از کشور کمک کند، در واقع بهره گیری از بینش، معانی، مفاهیم و فرهنگ محلی میتواند مانع از ساخت و سازهای بیهوده و بی معنا شود.

وی همچنین بر ضرورت توجه به ایجاد و تدوین برنامه ای جامع برای بهسازی سیمای شهرها تاکید و خاطرنشان کرد: این مورد می تواند در مقررات ملی ساختمان، مقررات و ضوابط شهرداری ها و حتی حقوق شهر و شهروندي به عنوان مبحث سیمای بصری قابل تأمل باشد.

هویت در سیمای شهرها از طریق ساخت نما ایجاد نخواهد شد

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید براینکه هویت در سیمای شهرها از طریق ساخت نما ایجاد نخواهد شد، تصریح کرد: مولفه هایی همچون تاریخ شهر نیز باید در نظر گرفته شود. به گفته وی، شاید مشکل اصلی سیمای شهرهای امروز در این است که طراحان و معماران، بدون التزام به مقررات و ضوابط، بدون توجه به مباحث زیبایی شناسی و منظر شهری و همچنین بدون توجه به فرهنگ  شهرها، نماهایی را برای ساختمان ها طراحی می کنند و با الهام از نشریات و استفاده از مصالح رنگارنگ وارداتی، سیمای شهرهای امروز ایران را تعیین می کنند.

نصر در همین ارتباط به شرایط اقتصادی کشور و شرایط مالی شهرداری ها نیز اشاره کرد و افزود: این موارد نیز در شکل گیری سیمای نامناسب شهرها موثر بوده اند؛ لذا مشکل اصلی تنها عدم توجه به سیمای شهری نیست، بلکه عدم توجه به هویت منظر شهری و سایر عواملی است که در این مورد دخیل هستند.

وی در پایان سخنان خود گفت: دستیابی به توسعه پایدار و منطقی در حال و آینده، نیازمند شناسایی عوامل اصلی تأثیرگذار بر توسعه پایدار شهری، تدوین برنامه های کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت، برای رسیدن به سناریوی مطلوب توسعه پایدار و جهت دادن به هرکدام از پیشران های کلیدی است.

عضو هیأت مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان فارس، معماری و کیفیت معماری را به عنوان عاملی مؤثر و پیشران کلیدی مورد تاکید قرار داد و گفت: باید برای توجه عموم مردم و متخصصان به معماری و مهندسی در ایران کوشید و زمینه حمایت و مشارکت بیشتر دستگاههای اجرایی جهت ارتقای طراحی و کیفیت ساختمانها را فراهم نمود.

«هویت» از قالب یک واژه پر طمطراق باید به واقعیت ملموس در چهره شهرها تبدیل شود

به گزارش «خبرجنوب»، در این شرایط به نظر می رسد رویکرد سیاستگذاران و تصمیم سازان شهری به مقوله معماری باید با تحولی جدی مواجه شود و «هویت شهری» از قالب یک واژه پرطمطراق در زبان مسئولان، به یک واقعیت ملموس در چهره شهرها تبدیل شود.