آیین های ماه رمضان در بوشهر، از دم دم سحری تا نون پوشی

 امسال که ماه مبارک رمضان با آخر اسفند و نوروز تلاقی کرده و هوای دلپذیر بهاری روزه گرفتن را برای مردم راحت تر شده است، غروب ها و دم افطار خیابان‌های شهر از ازدحام بی اندازه ماشین ها و آدم‌ها خلوت می‌شود و تنها جاه‌هایی را شلوغ می‌بینی، آش فروشی‌ها، نانوایی‌ها و شرینی فروشی‌ها است و طنین ندای قرآن و دعاهای ماه رمضان که از مغازه‌ها و مسجدها پخش می‌شود گوش رهگذران را می نوازد و حال معنوی خاصی در آنها بوجود می‌آورد که لذت بخش است.

پیش از اذان مغرب آش بوشهری به ته دیگ می رسد، نانواها کمر همت می بندند تا نان داغ به دست مردم دهند و شیرینی فروشی ها زولبیا و بامیه تازه از کارگاه به شیرینی فروشی می آورند و بوی زولبیا و بامیه داغ و آش بوشهری، کشک روی آش رشته و حلیم، قلیه ماهی و للک، رنگینک و حلوا خرمایی، ماهی شکم پر، مزه لورک گرم و خرمای کبکاب شیره دار در پیاده روها می پیچد و خاطراتی را در ذهن مردمان بوشهر زنده می‌کند و هیچ بوشهری نمی‌تواند صدای خوش اذان حین افطاری و نوحه خوانی بخشو (جهانبخش کردی زاده ) و مصطفی گراشی در روزهای شهادت امیرالمومنین(ع) را از یادش ببرد.

تاریخ غنی مردم بوشهر برخاسته از آداب و سنن گذشتگان و ریشه در فرهنگ دینی آنان دارد و در هر مناسبتی برنامه‌های آیینی و خاص برگزار و این آیین‌ها جایگاه ویژه‌ای در بین مردمان این دیار داشته ‌است.

این آیین‌های سنتی که هریک پیامی دارد هرچند در گذر زمان دچار تغییراتی شده است اما به لطف برخی از علاقه مندان به فرهنگ و سنن این سرزمین از بین نرفته وهمچنان در مناطق مختلف برگزار می‌شود و زمینه ای شده تا نسل جوانان سنت‌های گذشتگان خود را فراموش نکنند.

تاریخ غنی بوشهر برخاسته از آداب و سنن گذشتگان است که ریشه در فرهنگ دینی آنان دارد و در هر مناسبتی برنامه‌های آیینی و خاص، جایگاه ویژه‌ای در بین مردمان این دیار داشته‌است.

آیین‌ها و سنت‌های زیادی در ماه مبارک رمضان در استان بوشهر وجود دارد اما تنها شماری از آنها به عنوان اثر ناملموس به ثبت ملی رسیده است که در این مطلب برخی از مهمترین آنها مرور شده است.

اینها تنها بخشی از آیین‌ها و سنت‌های مردم استان بوشهر در ماه مبارک رمضان است که هنوز با گذشت زمان به فراموشی سپرده نشده و بازگشت به این سنت‌ها و زنده نگه داشتن آنها برای نسل آینده بیانگر ریشه و اصالت مردمان این سرزمین است.

پیشوازی ماه رمضان

یکی از ویژگی‌های مردم بوشهر از دیرباز تاکنون پیشوازی از ماه مبارک رمضان است که یک تا سه روز قبل از حلول این ماه بوی روزه داری و مهمانی خدا در کوچه پس کوچه های قدیمی و جدیدش می پیچید.

در بسیاری از مناطق و شهرستان‌های استان بوشهر، مردم برای آمادگی هرچه بیشتر برای روزه گرفتن و اینکه ممکن است ماه مبارک ۲۸ یا ۲۹ روزه شود به پیشوازی ماه رمضان می‌روند و می گویند "می‌ریم جلوماه رمضان" و سه روز آخر ماه شعبان را روزه می‌گیرند و معتقدند که روزه گرفتن در این سه روز ثواب بیشتری دارد.

برخی در ۲۷ ماه رجب روزه می‌گیرند که به آن روزه ۷۰ ساله می‌گویند یعنی اینکه هرکسی در این روز روزه بگیرد مثل کسی است که ۷۰ سال روزه گرفته است و ثواب و اجر زیادی دارد.

"دم دم سحری "
سحرگاهان که هوا هنوز تاریک است و مردم در خواب خوش به سرمی برند دُم دُم سحری ماه رمضان یکی از آیین‌های سنتی و قدیمی استان بوشهر را می توانید هنوز از کوچه پس کوچ‌ های این دیار شنوا باشید.
این آیین کهن بیشتر در محله‌های قدیمی این بندر بوشهر (چهار محل: بهبهانی، کوتی، دهدشتی و شنبدی ) و سایر مناطق استان بوشهر برای بیدار شدن روزه‌داران مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
در قدیم امکاناتی مانند ساعت زنگ‌دار، تلفن همراه و رادیو و تلویزیون نبود که مردم را برای سحر بیدار کند تا روزه خود را آغاز کنند، به همین دلیل عده‌ای با صدای دمام اقدام به بیدار کردن مردم می‌کردند تا در بیداری مومنان هنگام سحر بی فیض نمانند.
واژه دُم دُم سحری در اصل دَم سحری است یعنی دَم سحر، وقت سحر یا نزدیک به سحر است افرادی که دم دم سحری اجرا می‌کردند به طور معمول سه تا چهار نفر بوده‌اند که به صورت گروهی شعرهایی در وصف ماه رمضان می‌خواندند.
در قدیم با آواز دم دم سحری سازی زده نمی‌شد، فقط دعایی خوانده می‌شد و با تک تک زدن (تق تق یا دق الباب) چون همه درهای منازل از جنس چوب بود مردم را در هنگام سحر با دق الباب بیدار می کردند و بعدها کم کم دمام به عنوان یکی از آلات موسیقی به آن اضافه شد البته که این آیین گرانبها با پدید آمدن تکنولوژی از خاطر این مردم پاک نشد و همچنان در برخی از محلات قدیمی بوشهر و روستاهای این استان انجام می شود و در برخی از محلات به صورت نمادین در این ماه سعی در حفظ آن می شود.
شعرهایی که در این آیین خوانده می‌شود شامل "محمد یا رسول الله"، "علیاً یا ولی الله"، "السلام السلام یا شهر رمضان یا شهر صیام علیک السلام"، "هذا شهر المغفره یا شهر مبروک علیک السلام"، "آمنک الله بالله اَسکنک الله جنه" ، "رحیم الله لدنهُ" "جمیعاً النّار و العذاب"، "عبادالله ذکرالله یرحم کم الله"، لا اله الا الله" "یاایهاالمومنون" یا ایها المسلمون" است.
علاوه بر این شعر فارسی آن نیز با این عبارت «خداوندا تو ستاری، همه خوابند تو بیداری، به حق خود که بیداری، همه عالم نگه داری» در این آیین خوانده می‌شود.
هم اکنون در بعضی از محله‌های قدیمی شهر بوشهر از جمله محله دهدشتی، کوتی، بهبهانی، شنبدی، جبری و برخی از محله‌های قدیمی دیگر هنوز آیین دم دم سحری برگزار می‌شود.
شعرهای این آیین در شب‌های اول و آخرماه رمضان فرقی ندارد فقط در السلام و الوداع گفتن آن فرق دارد به این معنی که شب‌های اول خوانده می‌شود السلام یا شهر رمضان ولی درشب آخر خوانده می‌شود الوداع یا رمضان و هر سلامی که درشعرهای شب اول وجود دارد، شب آخر الوداع خوانده می شود یعنی با ماه رمضان و ماه مهمانی خدا خداحافظی می‌کنند.

ریتم دمام این نوع موسیقی با دمامی که قبل از مراسم سینه‌زنی و عزا نواخته می‌شود، فرق دارد و به صورت سه ضربی است و در همان قالب، نوازنده دمام باید بداهه کند و بدون این که از قالب اصلی ریتم خارج شود، ریتم را خُرد کند.
نوازندگان این نوع موسیقی به طور معمول از یک ساعت و نیم قبل از اذان صبح، در کوچه‌ها شروع به نواختن می‌کنند و ۱۰ تا ۱۵دقیقه قبل از اذان به کار خود پایان می‌دهند.

آیین یادآوری نوشیدن آب «آبی بنوش»

بوشهر استانی گرم است و گرما سبب تشنگی بیشتر روزه داران می شود که تا سال های گذشته جان روزه داران از تشنگی بر لب می رسید اما ذوق ماه رمضان نمی گذاشت جان بیشتر به ستوه برسد برای همین از گذشته تاکنون بوشهری ها آیین خاصی برای رفع تشنگی روزه داران داشته اند که به آن آبی بنوش هم می گویند، با شروع ماه رمضان امسال به لطف بارش رحمت الهی آب و هوای استان بوشهر باب میل روزه داران است و گویی خداوند سفره رحمتش را در این ماه خدا و سال جدید که مقارن با این ماه مبارک شد گسترانده است.
در زمان‌های گذشته به منظور بیدار کردن مردم برای خوردن آب ۱۵۰ دقیقه قبل از اذان صبح، موذنان نوای «آبی بنوش لعنت حق بر یزید کن/ جان را فدای مرقد شاه شهید کن/ آبی بنوش تشنه لبان را بیاد کن/ لعنت به شمر و خولی و ابن زیاد کن، را در کوچه های شهر و روستا نجوا می‌کردند.
این ابیات نیز از مضامین ابیاتی است که در فضای شهر طنین انداز می کنند و نشان می دهد مردم استان بوشهر حتی در ماه رمضان نیز از یاد امام حسین (ع) غافل نمی شوند با این آیین نیز روزه‌داران می توانند با روحیه بانشاط در هنگام سحر به راز و نیاز و خوردن سحری بپردازند.
ندای آبی بنوش یکی از سنت‌های قدیمی رایج در شهرهای شمالی استان بوشهر بویژه بندرریگ است؛ همانطور که به خوردن سحری نوازندگان پیشتر اشاره شد قبل از نواختن دم دم سحری است و چند دقیقه قبل از اذان صبح که به خانه می رسند، آب یا نوشیدنی می‌نوشند تا درطول روز دچار تشنگی نشوند.

"گره گشو " شبی مقدس در ماه رمضان
یکی دیگر از آیین‌هایی که به عنوان میراث ملی ناملموس استان بوشهر ثبت ملی شده است آئین شبانه «گلی گشو، گره گشو یا گره گشای» است، طوری‌که در شب ۱۵ ماه مبارک رمضان در میان مردم برگزار می‌شود.
مراسم گلی گشو که به معنی گشوده شدن گره، برداشتن مانع و آسان شدن کار است هرچند دیگر در مرکز استان به فراموشی سپرده شده اما رگه‌هایی از آن را می‌توان در برخی شهرستان‌های استان بویژه در روستاها دید که نشان از عقاید مستحکم مردم این دیار دارد.
در این شب مقدس که مصادف با میلاد با سعادت حضرت امام حسن مجتبی (ع) است دسته‌های مختلف که عمده آنان از بچه‌های فقیر تشکیل می‌شود با در دست داشتن کیسه و سردادن جملاتی نظیر /گره گشو سرت بشور، با آرد شو/ اهالی را از آمدن خود به منازل خبر می‌دهند.
مردم نیز با ریختن برنج، گندم، شکلات و تنقلات دیگر در کیسه‌هایشان با هدف گشوده شدن مشکلات از آنان پذیرایی می‌کنند. بیشتر خانواده‌ها دو روز پیش از برگزاری این آیین، مقداری گندم خیس می‌کنند و در روز چهاردهم گندم‌ها را تفت داده که به آن در گویش محلی دنگ، گندم برشتوک، گندمک نیز می گویند تا در موقع آمدن گروه گلی گشو به آنها بدهند.
کودکان از درهر خانه‌ای که با دست پر برمی‌گردند آواز «خونه گچی پر همچی» سر می‌دهند و اگر چیزی به آنها داده نشود با خنده‌ای گله آمیز و کودکانه آوای «خونه گدا هیچیش ندا» یا «خونه گدا خیرش ندا» را سر می‌دهند.
پس از آیین گره گشو که در نیمه ماه مبارک رمضان برگزار می‌شود با نزدیک شدن به شب ضربت حضرت علی (ع) و شب‌های قدر مراسم قرآن برسرگذاشتن و خواندن دعای جوشن کبیر در همه مسجدها، حسینیه‌ها و حتی در برخی از خانه‌های مردم نیز برگزار و پس از آن مردم با خوردن سحری به خانه‌های خود بازمی‌گردند.

"نون پوشی"

مراسم نون پوشی مختص ماه مبارک رمضان است که در شب های ۱۹ و ۲۱ ماه مبارک رمضان در حسینیه ها وقتی مراسم در حال برگزاری است، این آیین نیز برگزار می شود، این آیین مربوط به شفا گرفتن یا سلامتی بچه هاست که در این رسم نان را در مکانی پاکیزه پهن می کنند و بچه را روی آن قرار می دهند و بعد نان دیگری روی بچه قرار می دهند و بعد از اتمام مراسم در آن نان مسقطی و یا حلوای بوشهری انگشت پیچ قرار می دهند و به نیت حاجت روایی به مردم می دهند.

دورهمی های قرآنی

اما یکی از آیین‌های معنوی که از گذشته های دور برای بوشهری‌ها برجای مانده و نه تنها گذشت زمان آن را کمرنگ نکرده بلکه هر سال به صورت سازماندهی شده تر تقویت شده است، برگزاری دورهمی‌ها و مجالس قرآنی با عنوان "مقابله خوانی" است که هر شب ماه مبارک رمضان درحسینیه ها، مساجد، تکایا و حتی خانه‌ها برگزار می‌شود.

در آیین سنتی مقابله خوانی قرآن در شب‌های ماه مبارک رمضان مردم گروه گروه به خصوص بعد از افطار در حسینیه‌ها، مساجد، تکایا و برخی منازل در محله‌های قدیمی شهر جمع می‌شوند و به خواندن قرآن می‌پردازند.

ریشه اصصلاح مقابله خوانی قرآن به این دلیل است که مردم درمقابل هم می‌نشینند و قرآن می‌خوانند و ویژگی بارز این آیین حضور افراد کوچک و بزرگ در کنار هم به صورت حلقه وار که بیانگر مودت و دوستی است.

شب قدر
یکی دیگر از آیین‌هایی که همزمان با ضربت خوردن و شهادت مولی متقیان حضرت علی (ع) برگزار می‌شود، سینه زنی سنتی و اجرای تعزیه است که معمولا سینه زنی بوشهری ها بسیار پرشور و حال است و حال هر رهگذری را می تواند منقلب کند، این آیین با حضور دسته‌های سینه زنی و سنج دمام با شور و هیجان خاصی در بوشهر برگزار می‌شود.
عزاداری سنتی استان بوشهر از سنت‌های ارزنده مردم این استان است که اگر به تنهایی به آن پرداخته شود بازهم کم است؛ در ماه مبارک رمضان، محرم و صفر با وجود شیوه‌های جدید عزاداری همچنان عزاداری مورد علاقه مردم این استان است و به عنوان یکی از میراث ناملموس به ثبت ملی رسیده است. این نوع سینه‌زنی به صورت دایره‌ای است و مداح در میان سینه‌زنان مداحی می‌کند و به صورت مواج و دایره‌ای به سینه‌زدن مشغول می‌شوند که بسیار تماشایی و غم‌انگیز برگزار می‌شود.
یکی دیگر از مراسم مهم استان بوشهر مراسم شب ۲۷ رمضان و به روایتی شب قدر است که به منظور آشنایی کودکان با مراسم سحری در آئین‌های ماه مبارک رمضان، کودکان را برای خوردن سحری از خواب بیدار می‌کنند. غذای ویژه این شب شکر پلو با تخم مرغ یا مرغ است؛ زیرا بچه‌ها غذای شیرین را دوست دارند.

غذاهای محلی استان بوشهر در ماه رمضان

اما آن قسمت خیلی شیرین رسم و رسوم خاص مردم استان بوشهر در خوردن افطار و سحری است برخلاف بسیاری از مناطق کشور مردم این استان به طور معمول درافطارها غذایی سبک از جمله کماچ و گِرده نوعی نان‌های شیرین و سنتی مخصوص استان بوشهر است که با شکر، شیره خرما و زنجبیل پخت می‌شود و طرفداران زیادی دارد.

نان کماچ را مردان در مغازه ها در تنور و نان گرده را زنان در تنورهای گلی و یا در تابه در خانه درست می‌کنند و این نان‌ها را به همراه آش زرد، حلوای برنج، رنگینگ، زولبیا، بامیه و حلوای انگشت پیچ مصرف می‌کنند.

مردم استان بوشهر غذای اصلی که شامل یک وعده غذایی مانند ناهار است را در وعده سحر صرف می کنند.

سفره سحری بوشهری ها شامل غذاهای متنوعی شامل ماهی سرخ کرده، ماهی شکم پر، مرغ شکم پر، میگو پلو، قلیه ماهی و میگو و سایر غذاهای دیگر استفاده می‌شود.

شیوه پخت حلوای انگشت پیچ، رنگینگ که از خرما میوه بومی محل درست می‌شود، آش بوشهری و پخت گرده محلی چهار غذای بومی مناطق مختلف این استان که پای ثابت سفره افطار مردم بوشهر است و در دیگر مراسم‌ آیینی سال هم به عنوان نذری پخت و تقسیم می‌شود.

ثبت ملی ۱۰ آیین ماه رمضان بوشهر

مسؤول ثبت آثار میراث فرهنگی استان بوشهردر گفت وگو با ایرنا گفت: مراسم بسیاری در استان بوشهر به عنوان آثار ناملموس به ثبت ملی رسیده است از جمله این آثار و آداب و رسوم می توان به «دم دم سحری»که آدابی بسیار رایج در بین مردم بوشهر است اشاره کرد که بطور معمول در وقت سحر با خواندن اشعار محلی همراه بود است.
سودابه معموری اظهارکرد: «سینه زنی بوشهری» بسیار معروف است و در شب های ضربت خوردن و شب شهادت حضرت علی (ع) برگزار می شود.
وی افزود: مراسم «علم کشان» خورموج در ۱۳ ماه مبارک رمضان که علم را می آورند و خانم ها در حسینیه پارچه می بندند تا حاجت روا شوند و یا بچه دار شوند.
معموری بیان کرد: «سنج و دمام» که قبل از شروع سینه زنی و نوحه خوانی در شب ۱۹ و ۲۱ انجام می شود و یا مراسم پا منبری که قبل از افطار آغاز می شود و ابیات خاصی دارد و در ضمن در مورد اهل بیت است و بزرگتری در جایگاه بالاتر شروع به خواندن می کند و مردم در زیر پای او نیز شروع می کنند با ریتم خاصی بر پای خود زدن.
مسؤول ثبت آثار میراث فرهنگی استان بوشهر گفت: مراسم «گره گشو» که در ۱۵ رمضان و مصادف با تولد امام حسن مجتبی (ع) در بوشهر انجام می شود براتی همه است اما افرادی که حاجت خاصی دارند بچه های کوچک به در خانه افراد می روند که معمولا دست خالی برنمی گردند و عقیده دارند حاجتشان براورده می شود.
معموری گفت: فرهنگ «پخت آش بوشهری» در روزهای ۱۹ و ۲۱ ماه مبارکک رمضان نیز یکی دیگر از این آیین ها است.
وی افزود: «گرده بخشو» و «برگردانی» نیز در شبهای شهادت حضرت علی (ع) خوانده و اجرا می شود اما بیشتر در ماه محرم اجرا می شوند.

معموری، نون پوشی را از دیگر آیین های ثبت شده در فهرست آثار ملی ناملموس استان بوشهر عنوان کرد.