به یاد همشهری غریب‌مان «سیروس»

غیاث ملک‌حسینی-«خبرجنوب»/شیراز آنقدر مفاخر زیادی را در دامان خود پرورده که شمارش آنها از حساب خارج است اما با این حال غفلت از بزرگان این آب و خاک در عصری که با عنوان عصر انفجار اطلاعات شناخته می شود، به هیچ وجه زیبنده نیست، عصری که عرصه تاخت و تاز شبکه های اجتماعی است و کمتر رویدادی است که از منظر ناظران و فعالان شبکه های اجتماعی پنهان بماند. با همه این تفاسیر بی توجهی به بزرگان این آب و خاک در دل روزمرگی های شبکه های اجتماعی چیزی دور از ذهن نیست اما گلایه اصلی از کسانی است که در شهر علم و فرهنگ و ادب مسئولند و از واکنش های بهنگام به برخی اتفاقات غافل. به عنوان نمونه می توان به ماجرای درگذشت همشهری غریب‌مان «سیروس پرهام» اشاره کرد. او که سوم بهمن ماه ۱۳۰۷ در شیراز جنت طراز چشم به جهان گشود و بیست و چهارم شهریورماه جاری دیده از جهان فروبست. پرهام که در طول 97 سال حیات خود اقدامات بزرگی چون راه اندازی سازمان اسناد ملی ایران را در کارنامه داشت در دیگر زمینه ها و تخصص ها نیز نام نیکی از خود به یادگار گذاشت که از آن جمله می توان به ترجمه و ویراستاری آثار مختلف، نقدادبی، هنرشناسی و فرش‌شناسی اشاره کرد.

ماجرای درگذشت پرهام آنقدر غریبانه بود که یکی از روزنامه‌نگاران  فرهنگی در مورد او نوشت: «مردی که هم روزنامه‌ها فراموشش کردند، هم رئیس کتابخانه ملی! خبر درگذشت سیروس پرهام با آن‌ همه خدمات به فرهنگ ایران، فردایش، تنها برای یک روزنامه اهمیت داشت. تشییع دیروزش (26 شهریور) درآرشیو ملی ایران هم، که خود بنیانش نهاد، ‌سَرسَری و بی‌برنامه برگزار شد و حتی رئیس کتابخانه ملی و معاونانش هم نیامدند! در هر مملکت دیگری بود با مفاخر خود چنین نمی‌کردند». بررسی موضوع نشان می دهد سایت رسمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نیز در روز بیست و هفتم شهریورماه یعنی سه روز پس از  درگذشت مرحوم پرهام، طی اطلاعیه ای اعلام کرده است مراسم یادبود سیروس پرهام امروز شنبه ۲۹ شهریورماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۴ در سالن همایش‌های ساختمان آرشیو ملی ایران برگزار می شود. براساس اعلام سایت رسمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سیروس پرهام از پیشگامان حوزه اسناد و آرشیو در کشور بوده که در هفدهم اردیبهشت سال ۱۳۴۹ سازمان اسناد ملی ایران را بنیان نهاد. او از نخستین ایرانیانی به شمار می‌رود که به علم آرشیو آگاه شد و با تلاش بی‌وقفه در گردآوری و حفاظت اسناد ملی، جایگاهی ماندگار در تاریخ فرهنگی ایران به‌دست آورده است. هرچند این توصیفات باز هم به اندازه کافی بزرگی اقدامات و توانمندی های سیروس پرهام را نشان نمی دهد اما غفلت مسئولان این دیار از واکنش به درگذشت این مرد بزرگ خود می تواند گویای این مسئله باشد که مسئولان ما از داشته های این آب و خاک آنگونه که باید و شاید آگاه نیستند یا آگاه نشده اند.

 جالب اینجاست که سیروس پرهام علاوه بر فعالیت‌های قابل توجه در حوزه آرشیو، از نخستین ویراستاران حرفه‌ای ایران نیز به شمار می رود و در شکل‌گیری انجمن صنفی ویراستاران نقش جدی داشته است. براساس اطلاعات موجود، همکاری او با انتشارات نیل و فرانکلین، سرآغاز حضورش در عرصه نشر و ویرایش علمی و حرفه‌ای در ایران شده است.پرهام به عنوان یکی از والاترین چهره‌های فرش‌پژوهی معاصر نیز شناخته می شود و آثاری چون «دستباف‌های عشایری و روستایی فارس» و همچنین «شاهکارهای فرش‌بافی فارس و فرش و فرش‌بافی در ایران» را در کارنامه دارد. نکته حائز اهمیت این است که این کتاب ها همچنان به عنوان منابع مرجع در این حوزه به‌شمار می‌آیند. علاوه براینها این پژوهشگر بزرگ، در حوزه ترجمه و نقد ادبی نیز آثاری ماندگاری از خود به جا گذاشته است.

شاید بتوان گفت اولین و آخرین باری که حداقل در یک دهه اخیر به صورت جدی ادای احترامی به سیروس پرهام در زادگاهش شیراز شد برگزاری مراسم بزرگداشت او در مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس آن هم در دوم آذر ماه سال 1396 بود. در این مراسم از کتاب «تار و پود عمر» و تمبر یادبود سیروس پرهام رونمایی شد. پرهام که در آن زمان 89 ساله بود، پایه‌گذاری سازمان اسناد ملی ایران را‌ بزرگترین افتخار زندگی خود می دانست. به گفته وی، پیش از تأسیس سازمان ملی اسناد ایران، بسیاری از اسناد تاریخی کشور در حال از بین‌ رفتن بود حتی متمم قانون اساسی مشروطه ایران. متممی که او آن را از جهاتی مهم‌تر از خود قانون اساسی می دانست، چراکه متمم قانون اساسی بر حقوق ملت دست می‌نهاد و آن را تصریح می کرد و در عین حال ممیزی و سانسور را رد می‌کرد. پرهام در آن زمان به پنهان بودن 80 ساله متمم قانون اساسی مشروطه در گنجینه‌ای فردی در بانک شاهنشاهی و ماجرای فروش آن به مجلس شورای ملی نیز اشاره و از تداوم این بی‌اعتنایی‌ها به اسناد ابراز تأسف کرد. به گفته وی، این بی اعتنایی ها در کشوری رخ می داد که نخستین اسناد آرشیوی ثبت‌شده در جهان متعلق به یکی از سلسله‌های آن یعنی هخامنشیان بوده است. این پژوهشگر برجسته در توصیف  شهر شیراز نیز گفته بود: «بسیاری از چیزهایی که در من هست، از فرهنگ این شهر است». 

 کوروش کمالی سروستانی، مدیر وقت مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس  سیروس پرهام را «رادمردی اندیشمند» توصیف کرده بود که «دل بازبسته این مرز و بوم است». به گفته کمالی، پرهام در آثارش، آرمان گذشته را به عصر خود پیوند می‌زند و همگام با روزگاران، آرزوهای زمانه خود و مردمانش را به تصویر می‌کشد؛ «از رئالیسم و ضدرئالیسم در ادبیات  تا قالی بولوردی، از دستباف‌های عشایری و روستایی فارس تا شاهکارهای فرش بافی فارس، از ترجمه کتاب‌هایی که دنیا را تغییر دادند تا ترجمه‌های دلنشین و روان اشعار والت ویتمن؛ همه و همه شرح دلدادگی او بدین مرز و بوم است که به گونه‌ای آشکارا در تار و پود عمرش تنیده است.

هرمز همایون‌پور، مدير فصلنامه «نقد و بررسي كتاب تهران» نیز در آن زمان با تاکید بر «تنوع» آثار و اقدامات سیروس پرهام، او  را «مترجمی درجه‌یک» خواند و گفت: پرهام ویراستار و مصحح متون قدیمی، پژوهشگر فرش و پایه‌گذار مرکز اسناد ایران است و در همه‌ اینها «سرآمد روزگار خود» است. وی چندوجهی‌بودن اقدامات و آثار سیروس پرهام را «اعجاب‌انگیز» خواند و گفت: شیراز باید مثل همه ایران به وجود و حضور سیروس پرهام مفتخر باشد. گفتنی است سیروس پرهام مدرک لیسانس خود را در ۱۳۳۰ از دانشگاه تهران و دکتری را در ۱۳۳۳ از دانشگاه برکلی در رشته علوم سیاسی گرفت و در زمره کسانی بود که برای نخستین بار در ایران به شیوه نقد ادبیِ غربی رو آورد. از جمله آثار سیروس پرهام می‌توان به «همگام با زمانه»؛ «رئالیسم و ضدرئالیسم در ادبیات»، «دستباف‌های عشایری و روستایی فارس» (به همراه سیاوش آزادی)، «شاهکارهای فرشبافی فارس»، «گزیده اشعار والت ویتمن»، «کتاب‌هایی که دنیا را تغییر دادند» (ویراستار) و «ای آنکه اکنون مرا در دست داری» اشاره کرد. مراسم تشییع پیکر سیروس پرهام، روز چهارشنبه ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ با حضور جمعی از هنرمندان و دوست‌داران این شخصیت برجسته در مقابل ساختمان «اسناد» سازمان اسناد و کتابخانه ملی برگزار شد. به گفته همسرش، بر اساس وصیت آن مرحوم، پیکر سیروس پرهام در صحن امامزاده طاهر کرج آرام گرفت. گفتنی است وزرای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، قائم‌مقام وزیر و معاون وزیر میراث‌فرهنگی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، رئیس مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب هم در پیام‌هایی جداگانه، درگذشت سیروس پرهام را تسلیت  گفتند.