مدرنیته، تهدیدی در مقابل آیین های ملی

پردیس کوثری_خبرجنوب/ در روزگاری که سرعت تحولات ازظرفیت جامعه پیشی گرفته، آیین‌های ملی بیش از هر زمان دیگری به میدان حفظ هویت جمعی فراخوانده می شوند. شب یلدا، به‌عنوان یکی از ریشه‌دارترین آیین‌های ایرانی، امروز نه تنها یک رسم کهن، بلکه نشانه‌ای از مقاومت فرهنگی در برابر فرسایش هویتی است؛ آیینی که بقای آن، بیش از هر نهاد دیگری، به خانواده گره خورده است.
دکتر علی‌اصغر میرفردی، جامعه‌شناس، با تأکید بر این‌که ناکارآمدی نظام آموزشی نقش خانواده را پررنگ‌تر کرده، معتقد است در چنین شرایطی آیین‌های ملی عملاً به ابزار جایگزین انتقال هویت میا نسل ها تبدیل می‌شوند. به گفته او، هرچه آموزش رسمی در بازتولید معناهای فرهنگی ضعیف‌تر عمل کند، بار حفظ آیین‌ها مستقیم‌تر بر دوش خانواده می‌افتد.

تحولات شتابان و آسیب‌پذیری آیین های بومی

به باور این جامعه‌شناس، جامعه ایران در دو دهه اخیر با تغییراتی مواجه شده که شدت و فراگیری آن کم‌سابقه است. گسترش فناوری‌های ارتباطی و تعمیق شکاف نسلی، باعث شده آیین‌های ملی در معرض تغییر کارکرد یا تهی‌شدن از معنا قرار بگیرند؛ تغییری که نه حاصل انتخاب آگاهانه، بلکه نتیجه شتاب تحولات است.
میرفردی تأکید می‌کند مسئله اصلی، خود مدرنیته نیست، بلکه نوع مواجهه با آن است. او می‌گوید مدرنیته در ایران به‌شکل تدریجی تجربه نشده و همین فوران ناگهانی، فرصت بازاندیشی درباره نسبت هویت و آداب و رسوم ملی با زندگی معاصر را از جامعه گرفته است؛ در نتیجه، برخی عناصر یا ناآگاهانه پذیرفته یا جایگزین شده اند.

برچسب عقب‌ماندگی و عقب‌نشینی از ارزش ها

این جامعه‌شناس یکی از موانع جدی تداوم آیین‌های ملی را برچسب‌گذاری ارزشی می‌داند. به گفته او، امروز تکرار عناصر هویتی گاه با ترس از قضاوت اجتماعی همراه است و همین مسئله باعث شده حتی خانواده‌هایی که به آداب، رسوم ، فرهنگ و آیین‌های بومی خود باور دارند، در عمل عقب‌نشینی کنند.
میرفردی با اشاره به تجربه ژاپن پس از جنگ جهانی دوم، توضیح می‌دهد که آن جامعه با تمرکز بر آموزش و آگاهی توانست همزمان با اقتباس از غرب و پیشرفت در صنعت، هویت خود را نیز حفظ و تقویت کند. به باور او، اگر آموزش کارآمد باشد، ارزش های ملی تضعیف نمی شوند اما در فقدان این آگاهی، با عناصر دیگر که ممکن است همخوانی با فرهنگ یک جامعه نداشته باشند جایگزین می شوند.

خانواده؛ آخرین حافظ سنت

به گفته این جامعه‌شناس، خانواده پایه‌ای‌ترین نهاد هویت‌ساز است و نخستین مواجهه کودک با معناهای فرهنگی در همین فضا شکل می‌گیرد. او تأکید می‌کند اگر عناصر ارزشی در خانواده زنده نماند، نمی‌توان انتظار داشت در سطح جامعه به‌درستی تداوم پیدا کند.
وی همچنین خاطرنشان می کند بخشی از فاصله گرفتن خانواده‌ها از آیین‌های ملی، ناخواسته و ناشی از فشارهای معیشتی است. در عین حال، او تأکید می‌کند حتی در خانواده‌هایی که مشکل اقتصادی ندارند، گاه به بهانه زیست مدرن، توجه به ارزش ها و آیین های بومی کم‌رنگ می‌شود.
 میر فردی نقش خانواده را در بازگویی فلسفه شب یلدا همچون یادآوری از نمادهای برکت و زایش گرفته تا انتظار نور، بیدار ماندن در بلندترین شب سال و احترام به کهنسالان را بسیار مهم می داند و می گوید: اگر این معناها در خانواده تکرار نشده و مهم تلقی نشوند، نسل جوان اساساً با آن‌ها آشنا نخواهد شد و نسبت به آن بی تفاوت خواهد شد. وی معتقد است یلدا یکی از معدود آیین‌هایی است که با وجود تنوع قومی، همه ایرانیان را گرد هم می‌آورد. به باور او، این آیین‌ها انسجامی ایجاد می‌کنند که هیچ سازوکار سیاسی قادر به جایگزینی آن نیست.
این جامعه‌شناس هشدار می‌دهد تداوم آیین‌ها و تکرار الگوهای بیگانه بدون شناخت، به تهی‌شدگی هویتی منجر می‌شود. او تأکید می‌کند جامعه‌ای که فلسفه آیین‌های ملی خود را نشناسد، با ذهن‌هایی سیال و بی‌ریشه روبه‌رو خواهد شد. در انتها، میرفردی تأکید می‌کند شب یلدا و دیگر آیین‌های ملی باید به‌عنوان فرصت دیده شوند، نه تهدید؛ فرصتی کم‌هزینه، فراگیر و مؤثر برای حفظ انسجام و هویت ملی که بی‌توجهی به آن، هزینه‌های اجتماعی سنگینی در پی خواهد داشت.