شعر جهان/ نیکولای نکراسوف

علیرضا نجمی_ «خبرجنوب»/ «نیکولای نکراسوف» با نام کامل «نیکولای الکسیویچ نکراسوف» متولد 10 دسامبر 1821 در نمیریف و درگذشت 8 ژانویه 1877 در سن پترزبورگ، شاعر و نویسنده روس بود.

دوران کودکی نیکولای در روستای گرشنوو، استان یاروسلاول گذشت. پدر نکراسف افسری از اشراف زمین دار بود و آرزو داشت پسرش نظامی شود و نیکولای در سال 1838، برای ورود به ارتش به سن پترزبورگ رفت اما آرزوی همیشگی اش تحصیل در دانشگاه بود و پس از رد شدن در امتحان، تمام وقت خود را صرف جستجوی کار کرد، زیرا پدرش به اوکمک نکرد و ازنافرمانی او عصبانی بود.نیکولای خانه ای نداشت حتی یکبار گدایی به او رحم کرد و او را به پناهگاه گدایان برد. جدایی اش از طبقه اشراف استثمارگر و فقر مالی زمان دانشجویی موجب شد که او نویسنده ای رئالیست گردد. او کوشید با کمک نقد و کارهای ادبی هزینه تحصیل خود را شرافتمندانه تأمین کند.

به نقل از بسیاری از اهالی ادب و کارشناسان، آثار نکراسف زمینه رشد رمان در دهه 60-70 قرن 19 در روسیه نیز شد. زندگی به تدریج برای او شروع به بهبود کرد. نیکولای درس می داد مقالاتی برای مجلات مینوشت و حتی یک دقیقه هم وقت آزاد نداشت، به قول خودش مثل یک محکوم کار می کرد. در سال 1840، مجموعه ای از اشعار «رویاها و صداها» منتشر شد، که در آن بسیاری از آثار تقلیدی بود. هیچکس مجموعه شاعر گمنام را نخرید و این بر وی اثر منفی گذاشت. شاعر جوان مجموعه هایی را خرید و سوزاند که بعداً به یک کتاب نادر تبدیل شد. شکست، نیکولای را ناراحت کرد و او تصمیم گرفت به نثر بپردازد. داستان های او منعکس کننده خاطرات خود از زندگی روستایی و برداشت از سنت پترزبورگ است.

در سال 1840 نیکولای نکراسوف در دفتر تحریریه ایستگاه راه آهن کار کرد. اهمیت نکراسف، شاعر، ژورنالیست و دموکرات انقلابی روس از آنجاست که وی حدود 250 سال پیش با کمک آثار اعتراضی اجتماعی خود به مکتب رمانتیک پایان داد و مقدمات رشد دو مکتب ناتورالیسم و رئالیسم را فراهم نمود.  نیکولای در دهه 40 به محفل دموکرات های انقلابی هوادار بلینسکی، یکی از مشهورترین منتقدین ادبی و آزادی خواهان آن زمان، پیوست. وی دردفاع از زنان و دهقانان به انتقاد از نظام مالک الرعیتی حکومت تزاری پرداخت. نکراسف به توصیف قهرمانی زنان آزادیخواه جنبش دکابریست می پردازد که همسرانشان تبعید و محکوم شده و خود درسالهای تبعید و کار اجباری را همراهی می کنند. زنان از خودگذشته ای که با روحیه ای قوی و انقلابی با زنان بی مصرف! عروسکی رمانتیک اشرافی و درباری مقایسه میشوند. زنانی که خلاف بعضی از مردان سست اراده و فردگرا، ازجمله شخصیت های قهرمانی ادبیات مقاومت میشوند. مورخین ادبیات، نکراسف را مشهورترین شاعر نسل دمکراتهای انقلابی قرن 19 روسیه نامیدند.

موضوع اصلی شعر نکراسف، شرح علاقه مندانه زندگی خلق و شکایت از اشراف، بورژوازی جدید ونظام مالک الرعیتی تزاری است. موضوع دوم آثار او روستاهای نظام فئودالی روس و بیان اجتمایی احساسات و افکار و آداب و رسوم دهقانان است. اواغلب زندگی فلاکت بار دهقانان را با زندگی کارکنان و کارمندان درباری مقایسه می کند و می کوشد جام جهان نمایی اززندگی درنظام مالک رعیتی روستاهای روسیه را منعکس کند. گرچه خرید و فروش روستاها و دهقانان آن زمان اخیرا طبق قانون لغو شده ولی آنها می بایست تا 20 سال بعد به مالکین قبلی و دربار مالیات و باج سبیل و خراج بپردازند. نکراسف کوشید با کمک ادبیات به شرح آداب و رسوم و نوع زندگی و جهان فکری دهقانان بپردازد. او می گفت شعر باید جوابی باشد به خواسته های زمان و جامعه. شعار آنزمان خلق گرایان انقلابی نارودنیکی این بود که روشنفکران باید به میان خلق رفته و با آگاه کردن آنان، شرایط اعتراض عمومی رافراهم آورند. نکراسف درداستانی از زبان یک انقلابی نارودنیکی میگوید که تنها کسی احساس خوشبختی و رضایت درزندگی میکند که درمبارزه اجتمایی شرکت نماید. ازدیگر کشفیات بکر نکراسف این بود که میگفت شعرنیزباید درمکتب ناتورالیستی سروده شود.

انتقاد از زمان، تجزیه و تحلیل شاعرانه مسایل، اسلحه مهم و موثری برای روشنگری هستند. دوعنصرمهم شعر او: اتحادباخلق و در رابطه بازمان سرودن، بودند. امروزه تاثیر او درآنزمان رامانند تاثیر هاینه درادبیات اجتمایی آلمان میدانند. بعضی از همعصران او، اهمیت نکراسف رابیش از اهمیت پوشکین می دانستند. او پایه گذار مکتب ناتورالیستی در دهه 40 قرن 19 و جایگزینی رئالیستی برای ادبیات تفریحی رمانیک بود. نکراسف با کار و فعالیت و چاپ نشر و نقد و ژورنالیسم، زمینه ای برای شکوفایی مکاتب ادبی-اجتمایی ناتورالیستی و رئالیستی بوجود آورد.

 بارئالیست شدن ادبیات، تصاویری طبیعی اززندگی دهقانان استثمارشده به نظر عموم رسید. مهمترین گروه ادبی-انتقادی قرن 19 یعنی رئالیستها باکمک نظری وسازماندهی چاپ و نشر آثار دیگران ازطریق او بوجود آمدند. اوباکمک بعضی ازاشعارش پلی بین شورش اشراف زادگان جوان انقلابی درسال 1825 و جنبش آزادیخواهی دکابریست ها درسال 1870 زد. مکتب ادبی نکراسف، مکتب شاعران دموکرات انقلابی نام گرفت. اکثر اعضای این مکتب هوادار جنبش اجتماعی خلقیون نارودنیکی بودند. آنها می خواستند ادبیاتی برای خلق بیافرینند. براثر سیاست قتل و دستگیری نظام تزاری، سه تن از شاعران انقلابی نارودنیکی با بیش از 100 نام مستعار گوناگون در رسانه ها شعر و مطلب منتشر می کردند. شعرهایشان رابطه نزدیکی با ترانه های خلقی و فرهنگ فولکلوریک دهقانی داشتند.

 از جمله اشعار و کتاب های نکراسف می توان به  چه کسی در روسیه راضی و خوشبخت است؟، شاعر و شهروندان، تفکراتی در جلو پله های ورودی قصر، روستای فراموش شده، مسیر راه آهن، شعری برای ج، فروشنده دوره گرد، بین راه، دماغ سرخ یخ زده، رویاها و آهنگها، آدم پر حرف، زن دهقان، آخرین، زنان روسی، گدا و تمیز، کلاغ، سوارکار، الهه الهام، ساشا، بیچارگان، بارکش، هم عصر، غذایی برای روستا، برای جهان اشاره کرد. رویاها و آهنگها، اولین اثر اودرسال 1840، مجموعه شعری است از اواخر دوره رمانتیک. با کتاب آدم پرحرف، درسال 1844، وی نشان داد که میخواهد دررابطه با موضوعات زمان بنویسد. کتاب مسیر راه آهن، اوج انقلاب شعر او را نشان می دهد.

 در شعر بین راه، او اختلاف بین زمین دار و دهقانان و رنج خلق رانشان می دهد. در روستای فراموش شده، نکراسف می نویسد، همان طور که مرگ یک زمین دار ایجاد تحولی در شرایط دهقانان نمی کند، مرگ یک تزار و جابجا شدن تاج، موجب وضعیت جدیدی نخواهد شد. بهترین و مشهورترین اثر نکراسف، «چه کسی در روسیه راضی و خوشبخت است؟» اثر اصلی او، حماسه ای است خلقی که اوج شکوفایی شعر نکراسف به حساب می آید. او مسئولیت اجتماعی خودرا در شعر شاعر و شهروندان اعلان کرد. این شعر برنامه و مانیفست ادبی اونام گرفت. وی در این شعر می نویسد: «شاعر لازم نیست باشی، ولی شهروند بایستی حتما باشی». این کتاب با مانیفست ادبی پوشکین یعنی «شاعر و توده ها» مقایسه می شود.

در شعر «بین راه» یک درشکه چی برای مسافر نقل می کند که چگونه زنش براثر سالها خدمتکاری و کلفتی در منازل اشراف و زمین دار، فاسد شده و به بیماری روحی دچار گردیده. در تفکر جلو قصر، نکراسف به انتقاد از ثروتمندان، زندگی بریز و بپاش و پر خوری آنها و التماس نیازمندان در جلو کاخ و قصرها، جهت دادخواهی و تقدیم شکایت نامه ها می پردازد. در شعر هم عصر، قهرمان نه روستایی و نه شهید آزادی خواه دکابریست بلکه جامعه مدرن شهری سرمایه داری مورد نقد قرار می گیرند. در فروشنده دوره گرد، کوشش می شود تا هنر زیبایی و ادبیات اجتماعی با هم متحد شوند. نکراسف ناشر دو مجله مهم دوران ساز فرهنگی آن زمان با عنوان های هم عصر و اوراق میهنی نیز بود. گرچه نکراسف را منتقدین شاعری بد بین به شمار می آورند، ولی او تاثیر مهمی روی شاعران انقلابی قرن 19 برجای گذاشت. او با تیزهوشی کوشید به دعوای مصنوعی مکتب هنری موسوم به پوشکین و مکتب اجتماعی موسوم به گوگول پایان دهد وخواهان وحدت هر دو علیه بی عدالتی و زشتی های تزاری گردد.

 توطئه گران شکم سیر لوکس پرست، آن زمان کوشیدند تا انقلابیون دموکرات را جانبدار محتوا و زیبا شناسان را طرفدار فرم معرفی نمایند. نکراسف با مجموعه 8870 بیت شعر خود، دومین شاعر، ازنظر حجم سروده ها بود. اشعار او غالبا با تکیه بر ادبیات گردآوری شده آن زمان مانند مجموعه قصه ها، مجموعه ترانه ها و اشعار، مجموعه ضرب المثل ها و کلمات قصار، و غیره نوشته شده اند. او در اشعارش نه تنها به انتقاد از اشراف، زمین دار، تزار، اسقف، مالک، کدخدا، ریش سفید، بویار، نجبا، بلکه به تمسخر کارمند درباری، تجار، سرمایه دار، کارخانه دار، اهل قلم دولتی، نظامیان، ناسیونالیست های هوراکش و غیره نیز پرداخت. نکراسوف در سن 48 سالگی با فکلا انیسیموونای 23 ساله، دختری مهربان، اما کم سواد ازدواج کرد. در سال 1875 نیکلای آلکسیویچ به شدت بیمار شد. پزشکان مشکلات دستگاه گوارش را علت بیماری اش تشخیص دادند. تا دو سال بعد، شاعر در بستر بود و زندگی برای او تبدیل به عذابی وحشتناک شد و سرانجام در 27 دسامبر 1877 درگذشت. در روز تشییع یخبندان بود اما هزاران نفر، شاعر روس را تا محل دفنش در قبرستان نوودویچی همراهی کردند. پلخانف، اولین مارکسیست روسی می نویسد، در مراسم خاک سپاری نکراسف تمام گروه های انقلابیون آن زمان روز شرکت نمودند.

***

شب ها از خیابان های تاریک گذشتم

در روستاها

ما زنانی داریم

با چهره ای حاکی از اهمیت آرام

با حرکاتی پر از نیروی زیبایی

با قدم هایی محکم و با نگاهی جذاب تر از ملکه ها