اضطراب کنکور را چطور کنترل کنیم؟ | از فشار خانواده تا افکار فاجعه‌ساز

کنکور می‌تواند استرس و نگرانی ایجاد کند، اما این فشار زمانی مشکل‌ساز می‌شود که از حد طبیعی فراتر برود و نتیجه آزمون به معیار ارزشمندی، هویت و آینده دانش‌آموز تبدیل شود. یک روانشناس با تأکید بر نقش خانواده و محیط در کنترل اضطراب کنکور، راهکارهایی برای مدیریت این فشار روانی ارائه کرد.

دکتر ناصر بهروزی، عضو هیأت علمی گروه روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اظهار کرد: کنکور به خودی خود عامل بیماری‌زا نیست و طبیعی است که یک آزمون مهم، مقداری نگرانی و برانگیختگی ایجاد کند. حتی میزان متعارفی از استرس می‌تواند فرد را برای مطالعه و عملکرد بهتر آماده کند.

وی افزود: مشکل زمانی آغاز می‌شود که فشار روانی از حد طبیعی فراتر برود و دانش‌آموز احساس کند نتیجه کنکور تعیین‌کننده ارزش، هویت یا آینده اوست.

اضطراب شدید چه اثری بر دانش‌آموز دارد؟

این روانشناس گفت: فشار شدید کنکور در کوتاه‌مدت می‌تواند با اضطراب، تحریک‌پذیری، اختلال خواب، کاهش تمرکز، خستگی ذهنی، نشخوار فکری، کاهش انگیزه، تغییر اشتها و علائم جسمانی مانند تپش قلب، تعریق و تنش عضلانی همراه باشد.

بهروزی ادامه داد: در چنین شرایطی بخشی از ظرفیت ذهنی فرد به جای یادگیری و حل مسئله، صرف نگرانی درباره نتیجه می‌شود. اگر این فشار شدید و مزمن ادامه پیدا کند، احتمال فرسودگی تحصیلی، کاهش عزت‌نفس، احساس ناکارآمدی، اجتناب از موقعیت‌های ارزیابی و تشدید مشکلات اضطرابی یا افسردگی نیز وجود دارد.

نگرانی طبیعی با اضطراب ناتوان‌کننده فرق دارد

وی با اشاره به تفاوت استرس طبیعی و اضطراب ناتوان‌کننده بیان کرد: نگرانی پیش از یک آزمون مهم طبیعی است و حتی می‌تواند باعث افزایش آمادگی و توجه شود؛ اما زمانی که اضطراب شدت زیادی پیدا کند، نه‌تنها عملکرد تحصیلی بلکه سلامت روان دانش‌آموز را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

عضو هیأت علمی گروه روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز افزود: در اضطراب ناتوان‌کننده ممکن است چرخه‌ای معیوب شکل بگیرد؛ اضطراب باعث مطالعه مضطربانه و خستگی می‌شود، خستگی احساس عقب‌ماندگی و کاهش تمرکز را به دنبال دارد و این وضعیت دوباره اضطراب را افزایش می‌دهد.

چرا دانش‌آموزان دچار اضطراب کنکور می‌شوند؟

بهروزی با بیان اینکه اضطراب کنکور معمولاً یک علت واحد ندارد، گفت: ویژگی‌های فردی، خانواده، مدرسه و فضای اجتماعی در شکل‌گیری این اضطراب نقش دارند.

وی اهمیت دادن بیش از حد به نتیجه، کمال‌گرایی، فشار خانواده، مقایسه با دیگران و ابهام درباره آینده را از عوامل مؤثر بر اضطراب دانش‌آموزان عنوان کرد.

تپش قلب تا فاجعه‌سازی؛ نشانه‌های اضطراب کنکور

این روانشناس اظهار کرد: اضطراب فقط یک حالت ذهنی نیست و می‌تواند در بدن، افکار و رفتار فرد نیز دیده شود. تپش قلب، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، سردرد، دل‌درد و مشکلات گوارشی، خستگی، تغییر اشتها، احساس تنگی نفس، بی‌قراری و اختلال خواب از جمله علائم جسمانی آن هستند.

وی افزود: از نظر شناختی نیز دانش‌آموز ممکن است دائماً به نتیجه کنکور فکر کند، نتواند ذهن خود را از آزمون جدا کند، آینده را فاجعه‌آمیز ببیند، خود را با دیگران مقایسه کند یا تصور کند که با یک شکست، تمام آینده‌اش از بین خواهد رفت.

بهروزی گفت: فکرهایی مانند «اگر امسال قبول نشوم، زندگی من تمام شده است» نمونه‌ای از فاجعه‌سازی و تفکر همه یا هیچ است.

فقط بیشتر درس خواندن، راه مقابله با اضطراب نیست

عضو هیأت علمی گروه روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز تأکید کرد: مقابله با اضطراب کنکور فقط به معنای بیشتر درس خواندن نیست و باید همزمان ذهن، بدن، رفتار و محیط فرد مدیریت شود.

وی توصیه کرد دانش‌آموزان هدف داشته باشند اما مسیر زندگی خود را فقط به نتیجه کنکور محدود نکنند، افکار فاجعه‌ساز را شناسایی کنند، برنامه مطالعاتی واقع‌بینانه داشته باشند، خواب و استراحت را قربانی مطالعه نکنند و استفاده از شبکه‌های اجتماعی را مدیریت کنند.

والدین چگونه اضطراب کنکور را بیشتر نکنند؟

بهروزی با تأکید بر نقش خانواده گفت: والدین نباید نتیجه کنکور را به معیار ارزشمندی فرزندشان تبدیل کنند.

وی افزود: جملاتی مانند «همه روی تو حساب کرده‌اند» یا «ما برای تو خیلی هزینه کرده‌ایم» ممکن است از نگاه والدین نشانه محبت یا انتظار باشد، اما می‌تواند این پیام را به دانش‌آموز منتقل کند که در صورت موفق نشدن، خانواده را ناامید کرده است.

این روانشناس توصیه کرد چنین جملاتی با عبارت‌هایی مانند «امروز چه کمکی می‌توانم به تو بکنم؟» یا «ما تلاش تو را می‌بینیم و نتیجه هرچه باشد، ارزش تو برای ما تغییر نمی‌کند» جایگزین شود.

چه زمانی باید به روانشناس مراجعه کرد؟

بهروزی گفت: اگر اضطراب به حدی برسد که زندگی روزمره و عملکرد دانش‌آموز را مختل کند، نباید آن را با این تصور که «همه کنکوری‌ها استرس دارند» نادیده گرفت.

وی افزود: اختلال شدید خواب، حملات اضطرابی، اجتناب از مطالعه یا آزمون، افت شدید عملکرد، گریه‌های مکرر، ناامیدی یا اختلال جدی در فعالیت‌های روزمره از جمله شرایطی است که می‌تواند نیاز به ارزیابی تخصصی را مطرح کند.

به گفته این روانشناس، مداخلات روان‌شناختی نیز می‌توانند در کاهش اضطراب آزمون و بهبود عملکرد تحصیلی مؤثر باشند.

بهروزی در پایان تأکید کرد: هدف، حذف کامل استرس نیست؛ بلکه باید استرس در حدی مدیریت شود که به آمادگی و عملکرد کمک کند، نه اینکه سلامت روان دانش‌آموز را تحت تأثیر قرار دهد. کنکور یک آزمون مهم است، اما یک رتبه، رشته یا دانشگاه نمی‌تواند تمام آینده و ارزشمندی یک انسان را تعیین کند.