کودکی فروخته شده

مرجان دهقانی «خبرجنوب»/ در روز جهانی مبارزه با کار کودکان، گفت‌وگویی با دکتر ندا خورشیدیان، روانشناس مرکز جامع سلامت فارس، انجام دادیم تا از زوایای مختلف به این معضل اجتماعی بپردازیم. به گفته وی، کار کودکان نه‌تنها حقوق اولیه آن‌ها را نقض می‌کند، بلکه پیامدهای روانی و اجتماعی جبران‌ناپذیری به همراه دارد.

از سرپرستی نامناسب تا بهره‌کشی سازمان‌یافته

روانشناس مرکز جامع سلامت فارس با بیان اینکه کودکان آسیب‌دیده در جامعه عمدتاً به دو گروه تقسیم می‌شوند، گفت: کودکان کار و کودکان خیابان. کودکان کار معمولاً دارای سرپرست هستند، حتی اگر این سرپرستی نامناسب باشد. پدر یا مادری دارند که آنها را به بهانه‌های مختلف، از فروش گل و آدامس تا جمع‌آوری زباله، به خیابان می‌فرستند تا هزینه‌های تحصیل خود، خواهر و برادرهای کوچکترشان، یا حتی مخارج خانواده را تأمین کنند. از نظر قانونی، اگر سن این کودکان بالای پانزده سال باشد، منع قانونی برای کار آنها وجود ندارد، اما وضعیت کودکان خیابان به کلی متفاوت است. 

خورشیدیان با اشاره به اینکه کودکان خیابان اغلب بی‌سرپرست یا رها شده هستند و بیش از ۸۰ درصد آنها را اتباع غیرمجاز تشکیل می‌دهند، ادامه داد:  برخلاف تصور عمومی، خانواده‌های ایرانی کمتر فرزندان خود را برای کسب درآمد به خیابان‌ها می‌فرستند. این کودکان معمولاً تحت نظارت سرپرستانی هستند که خود عامل اصلی این معضل اجتماعی‌اند. این سرپرستان برای آنها خانه‌های تیمی فراهم می‌کنند، جای خواب و غذای حداقلی در اختیارشان قرار می‌دهند، صبح‌ها آنها را به خیابان می‌فرستند، ظهر برای ناهار برمی‌گردانند و شب دوباره به محل اسکانشان منتقل می‌کنند. این چرخه‌ی معیوب نه‌تنها آینده این کودکان را تباه می‌کند، بلکه جامعه را نیز با چالش‌های عمیق اجتماعی و امنیتی روبه‌رو می‌سازد. 

معضل لاینحل اتباع خارجی 

دکتر خورشیدیان با اشاره به برخی اقدامات مثبت مانند پناهگاه‌های خیریه، خاطرنشان کرد: چند تن از خیرین نواده‌های حاج آقا محلاتی در خیابان امیرکبیر خانه‌هایی را تهیه کرده‌اند تا به کودکان آسیب‌دیده پناه دهند. در این مراکز، کودکان برای مدتی تحت مراقبت قرار می‌گیرند و همزمان آموزش‌های ویژه‌ای هم به خود کودکان و هم به والدینشان داده می‌شود. هدف این است که با بهبود شرایط خانواده و یافتن حامیان مالی، این کودکان برای همیشه از چرخهٔ خیابان خارج شوند.  اما برای کودکان اتباع، چنین امکاناتی وجود ندارد. متأسفانه بخش عمدهٔ آسیب‌های اجتماعی ما مربوط به همین گروه است. خانواده‌های پرجمعیت اتباع که برای سیر کردن شکم فرزندانشان، ناخواسته به دام مافیا می‌افتند. به ویژه خانواده‌هایی که در پنج سال اخیر به ایران آمده‌اند، مشکلات حادتری ایجاد کرده‌اند.

وی با بیان اینکه چرخهٔ معیوب آسیب‌ها در این افراد مشاهده می شود، تصریح کرد: این افراد که خود قربانی خشونت‌های جنسی بوده‌اند، متأسفانه گاهی تبدیل به آزارگرانی شده‌اند که به دختران ایرانی آسیب می‌زنند. این چرخهٔ معیوب خشونت، نیازمند مداخلهٔ جدی و فوری مسئولان است.

افغان‌های تازه‌وارد: موج جدید آسیب‌های اجتماعی در ایران 

این روانشناس مرکز جامع سلامت فارس با بیان اینکه در پنج سال اخیر، ورود بی‌رویه اتباع افغانستانی بدون برنامه‌ریزی اجتماعی مناسب، آسیب‌های جدی به بدنه جامعه وارد کرده است گفت: این گروه مهاجر که عمدتاً از پایین‌ترین طبقات اجتماعی افغانستان هستند، با فرهنگ کاملاً متفاوت و سطح سواد پایین به کشور وارد شده‌اند و به دلیل فقر شدید، به هر شیوه‌ای برای بقا متوسل می‌شوند.

خورشیدیان به روند اسیب هایی که به این کودکان وارد می شود پرداخت و افزود: این کودکان محروم از کوچک‌ترین شادی‌های کودکانه، یکراست وارد دنیای خشن بزرگسالی می‌شوند. محرومیت از بازی و فعالیت‌های سالم، آنها را در معرض الگوهای اجتماعی مخرب قرار می‌دهد. وقتی به یک کودک ۱۰ ساله مسئولیت تأمین معاش خانواده محول می‌شود، چه انتظاری می‌توان داشت؟

ساختار شخصیتی معیوب 

وی ادامه داد: این کودکان با بار مسئولیت‌های سنگین، دچار آسیب‌های روانی عمیقی می‌شوند که در بزرگسالی به شکل‌های مختلف، تمایل به یافتن قربانیان جدید برای انتقام گرفتن از جامعه ابتلا به افسردگی و اختلالات شخصیت ضداجتماعی، فقدان حس همدلی و عدم ابا از آسیب رساندن به دیگران و شکل‌گیری طرحواره‌های ذهنی مخرب و ضداجتماعی بروز می‌کند. متأسفانه این افراد در بزرگسالی به جرائم سازمان‌یافته روی می‌آورند شبکه‌های فساد و مواد مخدر تشکیل می‌دهندبه کودکان جدیدتر این چرخه معیوب را آموزش می‌دهند

وی با هشدار نسبت به گسترش این معظلات در جامعه تاکید کرد: اگر امروز برای این معضل چاره‌اندیشی نکنیم، فردا با نسلی از افراد ضداجتماعی مواجه خواهیم شد که امنیت جامعه را به طور جدی تهدید خواهند کرد.

این گزارش نشان می‌دهد که اگرچه اقدامات خیرخواهانه می‌تواند بخشی از مشکلات را حل کند، اما برای معضل پیچیدهٔ اتباع، نیاز به راهکارهای اساسی و کلان داریم. راهکارهایی که هم از بعد انسانی و هم از بعد امنیتی به این موضوع بپردازند.