تالابهای کهگیلویه وبویراحمد زیر سایه رسوب؛گنجینههای زاگرس تشنه حفاظت
ادمین ۵
تالابهای کهگیلویه و بویراحمد با وجود ارزشهای زیستی و گردشگری، گرفتار رسوبگذاری و تهدیدهای محیطزیستی شدهاند و نیازمند حفاظت پایدار هستند.
کهگیلویه و بویراحمد اگرچه استانی کوهستانی با زمینهای شیبدار و گسترهای از ارتفاعات زاگرس است، اما در دل این طبیعت خشن و کوهستانی، تالابهایی را جای داده که از مهمترین زیستبومهای طبیعی استان به شمار میروند، پهنههایی آبی که علاوه بر نقش حیاتی در تعادل اکولوژیک، مأمن گونههای مختلف جانوری و گیاهی بوده و ظرفیت قابل توجهی برای توسعه گردشگری طبیعتمحور دارند.
تالابها به عنوان یکی از حساسترین اکوسیستمهای طبیعی، کارکردهای متعددی در حفظ محیط زیست دارند، از تنظیم رطوبت منطقهای و کمک به تعدیل شرایط اقلیمی گرفته تا جلوگیری از فرسایش خاک، ذخیره منابع آبی و فراهم کردن زیستگاه امن برای پرندگان مهاجر، آبزیان و گونههای گیاهی بومی.
در کهگیلویه و بویراحمد نیز این پهنههای طبیعی در کنار جنگلهای بلوط، چشمهها، ارتفاعات دنا و مناطق حفاظتشده، بخشی از هویت طبیعی استان را شکل دادهاند، ظرفیتی که میتواند علاوه بر حفاظت محیط زیست، زمینهساز رونق گردشگری مسئولانه و ایجاد درآمد پایدار برای جوامع محلی باشد.
با این حال، تالابهای استان در سالهای اخیر با چالشهای متعددی مواجه شدهاند که مهمترین تهدید مشترک بسیاری از این زیستبومها، ورود رسوبات ناشی از فرسایش خاک در بالادست حوضههای آبخیز است که به تدریج عمق تالابها را کاهش داده و کارکرد طبیعی آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.
تغییر الگوی بارندگی، خشکسالیهای دورهای، تعارض میان نیازهای جوامع محلی و حفاظت از منابع آبی نیز از دیگر عواملی است که مدیریت پایدار این مناطق را با دشواری مواجه کرده است.
بر اساس اطلاعات اداره کل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد، این استان دارای چهار تالاب شناختهشده است که هر کدام ویژگیهای منحصربه فرد زیستمحیطی و گردشگری دارند.
برم الوان؛ تالابی جهانی با ظرفیت گردشگری و زیستگاهی
تالاب برم الوان در شهرستان بهمئی و در نزدیکی مرز استان خوزستان قرار دارد و با وسعتی نزدیک به ۲۰ هکتار، بزرگترین تالاب استان محسوب میشود.
این تالاب در ۴۰ کیلومتری شهر لیکک، مرکز شهرستان بهمئی، در منطقه سرآسیاب یوسفی و حدود ۸۰ کیلومتری شمال غرب دهدشت واقع شده و از چشمههای ارتفاعات تنگ سیب و کوههای داربری تغذیه میکند.
برم الوان با مساحتی حدود ۱۹۹ هزار و ۳۰۲ مترمربع، دارای سند رسمی مالکیت است و به دلیل ارزشهای زیستمحیطی، در فهرست تالابهای مهم بینالمللی کنوانسیون رامسر نیز ثبت شده است.
این تالاب زیستگاه گونههایی همچون لاکپشت، میشمار، خودکا، اردک سرحنایی و ماهی کپور است و مجاورت آن با منطقه حفاظتشده سولک، اهمیت زیستگاهی آن را افزایش داده است.
برم الوان علاوه بر نقش مهم در تأمین منابع آبی و حمایت از جمعیت حیاتوحش منطقه، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر دارد؛ اما یکی از چالشهای آن، بالا آمدن سطح آب در فصل کشاورزی و ایجاد مشکلاتی برای جوامع محلی اطراف تالاب است.
توانمندسازی جوامع تالابی در زمینههایی مانند گردشگری مسئولانه و صید پایدار میتواند زمینه مشارکت بیشتر مردم در حفاظت از این سرمایه طبیعی را فراهم کند.
مور زرد زیلایی؛ نگین مرتفع زاگرس با دغدغه رسوبگذاری
تالاب مور زرد زیلایی که با نامهای «برم مور زرد» و «برم دلیبو» نیز شناخته میشود، در شمال غرب شهرستان مارگون قرار دارد.
این تالاب در ارتفاع حدود ۲ هزار و ۱۸۰ متری از سطح دریا واقع شده و از مهمترین تالابهای کوهستانی استان به شمار میرود.
بر اساس اطلاعات موجود، وسعت این تالاب حدود ۱۸ هکتار اعلام شده، هرچند در برخی گزارشها مساحت آن بیش از ۳۵ هکتار نیز ذکر شده است.
مور زرد زیلایی با عمق حداکثر حدود ۱۴ متر و میانگین عمق هشت متر، زیستگاه پرندگان مهاجری مانند اردک و غاز و همچنین گونههایی از آبزیان مانند ماهی کپور معمولی است.
این تالاب از منابع آبی تنگ سیب و کوههای داربری تغذیه میشود و اکنون دارای سند رسمی مالکیت است.
با وجود ارزشهای طبیعی، انباشت رسوب در بستر تالاب یکی از مهمترین تهدیدهای این زیستبوم محسوب میشود؛ موضوعی که ضرورت اجرای طرحهای آبخیزداری و کنترل فرسایش در بالادست را دوچندان کرده است.
شرنگ درنگ؛ تالابی که با حفرههای طبیعی به چالش کشیده شد
تالاب شرنگ درنگ که در برخی منابع با نام «شرمرنگ» نیز شناخته میشود، در بخش زیلایی شهرستان مارگون و در پاییندست تالاب مور زرد قرار دارد.
این تالاب حدود ۳۵ هکتار وسعت دارد و آب آن از سرریز تالاب مور زرد تأمین میشود.
شرنگ درنگ طی سالهای گذشته با مشکلات جدی مواجه شد؛ ایجاد حفرههای طبیعی در بستر تالاب باعث شد آب از سطح تالاب خارج شده و این زیستبوم در سال ۱۴۰۲ با خشکی کامل مواجه شود.
اما افزایش بارندگیها در سال جاری و انجام مطالعات زمینشناسی، زمینه احیای دوباره این تالاب را فراهم کرده است.
بر اساس مطالعات انجامشده، این حفرهها منشأ طبیعی داشتهاند و با گذشت زمان و انباشت رسوبات در کف تالاب، روند آبگیری آن بهبود یافته است.
کوه گل؛ ظرفیت گردشگری در مجاورت دنا و سیسخت
تالاب کوه گل در نزدیکی شهر توریستی سیسخت و در منطقه حفاظتشده دنای شرقی قرار دارد.
این تالاب کوچکترین تالاب استان بوده و حدود نیم هکتار وسعت دارد، اما به دلیل قرار گرفتن در یکی از زیباترین مناطق طبیعی زاگرس، ارزش گردشگری بالایی دارد.
کوه گل با عمق حدود ۱۵ متر، در اواخر زمستان و اوایل بهار از بارشها و ذوب برف ارتفاعات دنا پرآب میشود.
این تالاب زیستگاه پرندگان مهاجری همچون مرغابی، اردک سرسبز، حواصیل و چنگر است و مجاورت آن با باغات سیسخت، چشمه میشی و جاذبههای طبیعی دنا، ظرفیت ویژهای برای توسعه گردشگری مسئولانه ایجاد کرده است.
مشارکت مردم؛ راه نجات تالابهای زاگرس از تهدیدهای زیستمحیطی
تالابهای کهگیلویه و بویراحمد اگرچه از نظر وسعت در مقایسه با بسیاری از تالابهای کشور کوچکتر هستند، اما به دلیل قرار گرفتن در یکی از مهمترین رویشگاههای زاگرس، ارزش زیستمحیطی و گردشگری قابل توجهی دارند؛ با این حال، ادامه حیات این زیستبومها نیازمند مدیریت علمی، کنترل عوامل تهدیدکننده و مشارکت فعال جوامع محلی است.
یکی از مهمترین موضوعاتی که در سالهای اخیر درباره تالابهای استان مطرح شده، مسئله رسوبگذاری است؛ پدیدهای که در اثر فرسایش خاک در بالادست حوزههای آبخیز و ورود حجم زیادی از رسوبات هنگام بارندگی رخ میدهد و به تدریج ظرفیت آبگیری و عملکرد طبیعی تالابها را کاهش میدهد.
سند مالکیت چهار تالاب؛ گامی برای حفاظت قانونی
رحمتالله جهانشاهی معاون پایش اداره کل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت تالابها در حفظ تعادل محیط زیست اظهار کرد: تالابها علاوه بر کمک به کاهش آلودگی هوا، جلوگیری از فرسایش خاک و حفظ منابع طبیعی، ظرفیت بسیار مهمی در حوزه گردشگری دارند.
وی افزود: کهگیلویه و بویراحمد به عنوان استانی چهار فصل، دارای چهار تالاب مهم است که خوشبختانه سازمان حفاظت محیط زیست توانسته بر اساس ماده یک قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، سند مالکیت هر چهار تالاب را از سازمان ثبت اسناد و املاک دریافت کند.
معاون پایش اداره کل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد بیان کرد: دریافت سند مالکیت، زمینه حفاظت بهتر از این عرصههای طبیعی را فراهم میکند و از بروز برخی مشکلات در مدیریت و حفاظت از تالابها جلوگیری خواهد کرد.
رسوبگذاری؛ تهدید مشترک تالابهای استان
معاون پایش اداره کل حفاظت محیط زیست استان با اشاره به مهمترین چالش تالابهای کهگیلویه و بویراحمد گفت: یکی از مشکلات اصلی بیشتر تالابهای استان، انباشت رسوبات در بستر آنها است که در زمان بارندگی، حجم زیادی از رسوبات از مناطق بالادست وارد تالابها میشود.
وی ادامه داد: این موضوع باعث کاهش عمق تالابها و کوچک شدن تدریجی بستر آنها میشود و برای مقابله با آن، اقداماتی همچون اجرای طرحهای آبخیزداری و احداث دیوارههای حفاظتی در بالادست تالابها در دستور کار قرار گرفته است.
جهانشاهی تأکید کرد: نقش منابع طبیعی و اجرای اقدامات آبخیزداری برای کنترل سیلاب و جلوگیری از ورود رسوبات بسیار مهم است و افزایش حمایتهای اعتباری در این حوزه ضروری است.
شرنگ درنگ؛ تجربه موفق احیای یک تالاب
جهانشاهی درباره وضعیت تالاب شرنگ درنگ نیز گفت: این تالاب در سه کیلومتری پایینتر از مور زرد زیلایی قرار دارد و در سالهای گذشته به دلیل ایجاد حفرههای طبیعی در بستر تالاب، با مشکل خروج آب و خشکی مواجه شد.
وی افزود: یک تیم تخصصی از متخصصان زمینشناسی جنوب کشور مطالعات بستر این تالاب را انجام دادند و مشخص شد این حفرهها منشأ طبیعی دارند.
معاون پایش محیط زیست استان تصریح کرد: با گذشت زمان و انباشت رسوبات در کف تالاب، این حفرهها تا حدودی پر شده و خوشبختانه با افزایش بارندگیها، روند آبگیری و احیای تالاب رضایتبخش است.
کوه گل؛ فرصت طلایی گردشگری در دنا
جهانشاهی با اشاره به ظرفیت گردشگری تالاب کوه گل اظهار کرد: این تالاب در شمال شرقی شهر توریستی سیسخت، در دهانه گردنه بیژن و در منطقه حفاظتشده دنای شرقی قرار گرفته و از نظر موقعیت گردشگری اهمیت ویژهای دارد.
وی افزود: وجود پرندگان مهاجر، نزدیکی به باغات سیسخت، چشمه میشی و ظرفیتهای طبیعی دنا، این منطقه را به یکی از نقاط مستعد توسعه گردشگری مسئولانه تبدیل کرده است.
وی ادامه داد: با فعال شدن جوامع محلی و مشارکت مردم منطقه، میتوان زمینه سرمایهگذاری در حوزه گردشگری طبیعی را فراهم کرد؛ به گونهای که هم حفاظت از تالاب تضمین شود و هم منافع اقتصادی آن به مردم محلی برسد.
جوامع محلی؛ حلقه اصلی حفاظت از تالابها
معاون پایش اداره کل حفاظت محیط زیست استان با تأکید بر ضرورت توانمندسازی جوامع تالابی گفت: اگر مردم ساکن در حاشیه تالابها از ظرفیتهای اقتصادی این مناطق مانند گردشگری مسئولانه و صید پایدار بهرهمند شوند، انگیزه بیشتری برای حفاظت از این منابع طبیعی خواهند داشت.
وی افزود: برخی مشکلات موجود میان جوامع محلی و تالابها، مانند بالا آمدن آب تالاب برم الوان در فصل کشاورزی، با برنامهریزی و مشارکت مردم قابل مدیریت است.
جهانشاهی تصریح کرد: هدف باید این باشد که مردم منطقه خود را حافظان اصلی تالاب بدانند و حفاظت از این سرمایههای طبیعی را بخشی از منافع اقتصادی و اجتماعی خود تلقی کنند.
حفاظت از تالابها نیازمند نگاه فرابخشی است
مدیرکل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد هم در گفت و گو با خبرنگار مهر نیز با اشاره به اهمیت حفاظت از تالابهای استان اظهار داشت: تالابها تنها یک پهنه آبی نیستند، بلکه مجموعهای از ارزشهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی هستند که حفاظت از آنها نیازمند همکاری همه دستگاهها و جوامع محلی است.
عبدالله دیانتینسب با بیان اینکه بسیاری از مشکلات تالابها خارج از محدوده خود آنها شکل میگیرد، افزود: مدیریت حوزههای آبخیز بالادست، کنترل فرسایش خاک و جلوگیری از ورود رسوبات، از مهمترین اقداماتی است که باید با همکاری دستگاههای مرتبط دنبال شود.
وی تصریح کرد: تالابهای کهگیلویه و بویراحمد ظرفیت تبدیل شدن به قطبهای گردشگری طبیعی را دارند، اما این موضوع باید در چارچوب حفاظت محیط زیست و با رعایت اصول گردشگری مسئولانه انجام شود.
سرمایهگذاری گردشگری؛ حلقه مفقوده بهرهبرداری از تالابها
با وجود ظرفیتهای طبیعی فراوان، یکی از چالشهای مهم استان، محدود بودن سرمایهگذاری در حوزه گردشگری است. نبود زیرساختهای مناسب، ضعف راههای ارتباطی، طولانی بودن فرآیندهای اداری صدور مجوز و دشواری جذب سرمایهگذاران از جمله موانعی است که توسعه گردشگری طبیعی در استان را با کندی مواجه کرده است..
تالابهای کهگیلویه و بویراحمد امروز در شرایطی قرار دارند که از یک سو ظرفیت ارزشمند زیستمحیطی و گردشگری محسوب میشوند و از سوی دیگر با تهدیدهایی مانند رسوبگذاری، تغییرات اقلیمی و ضعف سرمایهگذاری مواجهاند.
اخذ سند مالکیت برای چهار تالاب استان، اجرای طرحهای آبخیزداری، مطالعات علمی برای احیای تالاب شرنگ درنگ و توجه به نقش جوامع محلی، اقداماتی مهم در مسیر حفاظت از این زیستبومها به شمار میرود.
با این حال، آینده تالابهای استان در گرو ایجاد یک مدیریت یکپارچه، افزایش مشارکت مردم، حمایت دستگاههای اجرایی و تبدیل ظرفیتهای طبیعی به فرصتهای پایدار اقتصادی است؛ مسیری که میتواند تالابهای زاگرس را از تهدیدهای زیستمحیطی نجات داده و آنها را به سرمایهای ماندگار برای نسلهای آینده تبدیل کند.
