گزارش خبرجنوب از تاریخ سینما در شیراز به بهانه روز ملی سینما
سناریوی سینما
Admin 6 
زینب دانشور- «خبرجنوب»/ آپاراتچی از پشت باجه کوچک، بلیتهای زردرنگ را تحویل میداد و ما تا تمام شدن سانس، عکسهای چیدمان شده فیلم در ویترین سالن انتظار را به تماشا مینشستیم و صحنههایی از داستان را تجسم میکردیم. آن روزها، سینما رفتن مزهای دیگر داشت؛ شوق نشستن در سالن تاریک و مقابل پرده بزرگ نقرهای با طعم ساندویچ کالباسهای بوفه و چک چک شکستن تخمه هندوانه تماشاچیان دست به دست هم میداد تا صحنههای بزن بزن فیلم افعی و بازی جمشید هاشمپور جور دیگری به دلمان بنشیند. نوری که از پشت سر به پرده میتابید و تصویر فیلم را به چشمان انبوه تماشاچیان میرساند پر رمز و رازترین نور آن روزها بود و امان از روزهایی که دیر به سالن میرسیدی و مجبور میشدی پشت سر مرد چراغ قوه بهدست آن فضای تاریک را تا پیداکردن صندلی طی کنی. یکی از جذابترین بخشهای سینما رفتن، دیدن تبلیغهای فیلمهایی بود که قرار بود به زودی اکران شوند و در پایان صدای تاشدن صندلیها بعد از اتمام فیلم، آهنگ زیبایی در حافظهمان ثبت میکرد. سینما برای نسل ما، بخشی از زندگی بود جایی که با هربار تجربه، حال خوبی تزریق میکرد و تا روزها داستان فیلم ورد زبانمان میشد.
دههها پیش چهارراه زند قرارگاه فیلمهای روز بود و صفهای انتظار سینمادوستان نشان رونق هنر سینما، اما سالهاست رد و نشانی از آن همه مخاطب نیست و سینماهای چهارراه زند، هر روز فرسودهتر و فراموشتر میشوند. گرچه طی سالهای اخیر سالنهای مجهز با پروژکتورهای پیشرفته و صدای دالبی به شیراز اضافه شدهاند اما رونق از این صنعت و هنر رفته و دیگر نشانی از صندلیهای تکمیل شده نیست.
به بهانه روز ملی سینما، نگاهی انداختهایم به تاریخچه سینما در این شهر. گرچه آنچه در تاریخ معاصر درباره ورود سینما به شیراز نقل شده یکدست نیست و برخی تاریخها و نامها در منابع مکتوب و روایتهای شفاهی متفاوت آمده است اما به طور کلی به نظر میرسد سینما از یک سرگرمی تازه به بخشی جداییناپذیر از فرهنگ و زندگی شهری شیراز تبدیل شد.
تماشاخانه، اولین تجربه شیرازیها از صنعت سینما
نام «تماشاخانه» در گودعربان و محدوده لطفعلیخان زند بهعنوان یکی از نخستین محلهای نمایش فیلم در شهر دیده میشود. فیلمها صامت بودند و نمایش آنها با آپارات انجام میشد. حتی برای فهمیدن داستان فیلم نیز گاهی فردی در سالن حضور داشت و ماجرا را برای تماشاگران توضیح میداد.
مهدی وثوق، از فعالان قدیمی سینمای شیراز که سالها در سینما آریانا فعالیت کرده و درباره تاریخ سینماهای شیراز نیز پژوهش و گردآوری خاطرات انجام داده، این دوره را در روایتهای شفاهی خود ثبت کرده است. این آغاز شاید ساده به نظر برسد، اما اتفاقی مهم در حال رخدادن بود؛ شهر داشت راه تازهای برای دیدن جهان پیدا میکرد.
خورشید طلوع کرد
در سال ۱۳۰۸ نام «خورشید» در خیابان زند وارد تاریخ سینمای شیراز شد؛ سالنی که بعدها نام «پارس» گرفت. خیابان زند در آن سالها یکی از مهمترین محورهای تجاری و شهری شیراز بود و بهتدریج سینماهای متعددی در امتداد آن شکل گرفتند. تبلیغ فیلم هم خودش بخشی از ماجرا بود. هنوز خبری از شبکههای اجتماعی، بیلبوردهای بزرگ و تیزرهای تلویزیونی نبود. بلیتفروشان در خیابانها راه میرفتند، تابلوها و تصاویر فیلمها را در دست میگرفتند و مردم را به تماشای فیلم دعوت میکردند. سینما آرامآرام از یک پدیده تازه به یک کسبوکار و در عین حال یک نهاد فرهنگی تبدیل شد؛ پدیدهای که میتوانست هم مخاطب جذب کند و هم چهره یک شهر در حال تغییر را به نمایش بگذارد.
خیابان زند؛ قلب سینمای شیراز
اگر قرار باشد روی نقشه شیراز قدیم یک نقطه را بهعنوان قلب سینمای شهر علامت بزنیم، بدون تردید باید سراغ خیابان زند برویم. بخش مهمی از سینماهای مهم دوره پهلوی در همین محور و محدودههای پیرامونی آن قرار داشتند؛ از پارس و تاج گرفته تا رکس، ایران، مترو، تختجمشید، پاسارگاد و پرسپولیس. با گسترش شهر به سمت غرب نیز سالنهایی در محور قصردشت شکل گرفت. پژوهش تاریخی درباره سینماهای شیراز نشان میدهد که خیابان زند بهدلیل جایگاه تجاری و شهری خود به محور اصلی استقرار سینماها تبدیل شده بود و بیشتر مالکان سینماها نیز از میان صاحبان کسبوکار و بازرگانان بودند. ساخت سالنهای جدید و ارتقای تجهیزات نمایش نیز به تدریج امکان نمایش فیلمهای باکیفیتتر و حتی برنامههای مرتبط با جشنوارههای بینالمللی را فراهم کرد.
از تاج تا مترو؛ سینماهایی با چند نام و چند نسل خاطره
«تاج» یکی دیگر از نامهای مهم تاریخ سینمای شیراز است؛ سالنی که در طول سالها با نامهای دیگری از جمله دیدهبان، مایاک و جهاننما نیز شناخته شده است. تغییر نام سینماها خود بخشی از تاریخ اجتماعی و سیاسی شهر است؛ نامهایی که همراه با تغییرات دورههای مختلف تغییر کردند. سینما «مترو» نیز که در میانه دهه ۳۰ شمسی به جمع سینماهای شیراز اضافه شد، از سالنهای مهم شهر بود و بعدها میزبان برخی برنامههای منتخب سینمایی شد. در همین دوره، تعداد سینماها بیشتر شد و تماشای فیلم به سرگرمی تثبیتشدهای برای خانوادهها و جوانان شیرازی تبدیل شد. در سوی دیگر شهر، سینماسعدی در محور قصردشت با سالن زمستانی و تابستانی خود شکل تازهای از تجربه سینمایی را عرضه کرد. گسترش سالنها به خارج از محور مرکزی شهر، نشانهای از تغییر جغرافیای شهری شیراز نیز بود.
دهه ۴۰ و تحول فنی سینماهای شیراز
دهه ۴۰ را باید یکی از دورههای مهم تحول فنی سینماهای شیراز دانست. در این دوره، رقابت فقط بر سر نام فیلم یا تعداد تماشاگر نبود؛ کیفیت نمایش هم اهمیت پیدا کرده بود. سینما «کاپری» در سال ۱۳۴۵ در خیابان لطفعلیخان زند افتتاح شد و در میان سینماهای شیراز بهعنوان نخستین سالن مجهز به پروژکتور اختصاصی ۷۰ میلیمتری و صدای استریوفونیک شناخته میشود. این سالن بعدها برای نمایش برخی فیلمهای جشنواره هنر شیراز و برنامههایی مانند هفته فیلم شوروی نیز مورد استفاده قرار گرفت.این تغییر فنی، تجربه تماشای فیلم را برای مخاطب دگرگون میکرد. پرده بزرگتر، صدای بهتر و تجهیزات مدرنتر، سینما را از یک سرگرمی ساده به یک تجربه تمامعیار دیداری و شنیداری تبدیل میکرد.
آریانا؛ بیشتر از یک سینما
اما شاید هیچ نامی در روایت سینماهای قدیمی شیراز به اندازه «آریانا» بار خاطره نداشته باشد. آریانا در سال ۱۳۴۸ در خیابان زند، حوالی کوچه نوبهار، افتتاح شد؛ سالنی با ظرفیت حدود هزار نفر که از تجهیزات پیشرفته نمایش، سیستم سینماسکوپ و امکان نمایش فیلمهای ۷۰ میلیمتری برخوردار بود. در آریانا برنامههای متنوعی برگزار میشد؛ از نمایش فیلمهای خارجی و کلاسیکهای سینمای جهان گرفته تا برنامههای ویژه کودکان و نوجوانان. روایتهای موجود از این سینما حتی از برگزاری شبهای نمایش فیلمهای خارجی و برنامههای منظم برای علاقهمندان به سینمای جهان خبر میدهند. نام آریانا در روایتهای مربوط به سینمای شیراز با حضور و ارتباط با چهرههایی از سینمای جهان نیز گره خورده است و همین موضوع جایگاه این سالن را در فضای فرهنگی آن روزهای شهر پررنگتر میکند.
سینما، بخشی از حافظه شهری
آنچه از سینماهای قدیمی شیراز باقی مانده، گویای این است که هر سینما بخشی از حافظه شهری است؛ بخشی از خاطرات نسلی که برای خرید بلیت در صف ایستاده، با دوستانش در خیابان زند قرار گذاشته، برای نخستین بار یک فیلم خارجی دیده یا کودکی خود را با فیلمهای صبحگاهی سینماها به یاد میآورد. شاید به همین دلیل است که حتی با وجود ساخت سالنهای مدرن و پردیسهای سینمایی، نام سینماهای قدیمی همچنان در حافظه شهر زنده است.
پایان یک عصر
اواخر دهه ۵۰، بخشی از این خاطره جمعی آسیب دید. آتشسوزیهای سال ۱۳۵۷ به چند سینمای شیراز از جمله پارامونت و آریانا صدمه زد. آریانا پس از آن دیگر به روزهای پررونق گذشته بازنگشت و در سالهای بعد کاربری آن تغییر کرد و به کارگاه تبدیل شد. با این اتفاق، بخشی از تاریخ سینمای شیراز نیز از روی پرده کنار رفت؛ اما برخلاف فیلمی که پس از پایان نمایش محو میشود، خاطره این سالنها در ذهن شهروندان باقی ماند. گرچه امروز توسعه پردیسهای مدرن، زیرساخت سینمایی شهر را گسترش داده، اما همزمان بحث فرسودگی و کمرونقی برخی سالنهای قدیمی و تمرکز امکانات در بخشهایی از شمال و غرب شهر را مطرح کرده است. سینماهای قدیمی شیراز درحال رنگ باختن از هویت شهر است و به نظر میرسد احیا و مرمت آنها میتواند باز هم مردم شهر را به هوای دهههای پیش در یک فضای نوستالژی دورهم گرد آورد.
