از فرسایش تا فرونشست؛ روز جهانی خاک در آیینه واقعیت ایران

خبرجنوب/ روز جهانی خاک هر سال در تاریخ ۵ دسامبر برگزار می‌شود؛ رویدادی جهانی که با هدف افزایش آگاهی عمومی درباره نقش حیاتی خاک در سلامت انسان، امنیت غذایی، پایداری اکوسیستم‌ها و تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی شکل گرفته است. خاک، با وجود آنکه در نگاه انسان عنصری خاموش و کم‌تحرک به نظر می‌رسد، مهم‌ترین بستر حیات است؛ زیرا بیش از ۹۵ درصد غذای بشر از آن منشأ می‌گیرد و بدون آن نه کشاورزی، نه تنوع زیستی و نه زیست‌پذیری شهرها ممکن خواهد بود.

چرا روز جهانی خاک؟

ایده نام‌گذاری این روز نخستین‌بار در سال ۲۰۰۲ از سوی اتحادیه بین‌المللی علوم خاک (IUSS) مطرح شد و از سال ۲۰۱۴ به ابتکار سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO) در فهرست مناسبت‌های جهانی قرار گرفت. فلسفه انتخاب این روز، هشدار نسبت به تهدیدهایی است که خاک را در سراسر جهان با خطر فروپاشی و کاهش توان تولیدی روبه‌رو کرده‌اند؛ از فرسایش و آلودگی گرفته تا خشکسالی، شوری، تخریب اکوسیستم‌ها و برداشت بی‌رویه منابع آب زیرزمینی.

شعار سال ۲۰۲۵: خاک‌های سالم برای شهرهای سالم

شعار جهانی سال ۲۰۲۵ تمرکز ویژه‌ای بر نقش خاک در محیط‌های شهری دارد. افزایش جمعیت شهرنشین و گسترش بی‌رویه ساختمان‌سازی، بخش بزرگی از خاک شهرها را با بتن و آسفالت پوشانده است؛ امری که به «آب‌بندی خاک» منجر می‌شود و توان طبیعی خاک برای جذب آب باران، تنظیم دما، ذخیره کربن و تصفیه هوا را مختل می‌کند. در چنین شرایطی، حفظ سلامت خاک شهری به یکی از پیش‌نیازهای توسعه پایدار تبدیل شده است.

استان‌های جنوبی شامل فارس، بوشهر، هرمزگان، خوزستان و کهگیلویه‌وبویراحمد به‌واسطه اقلیم گرم و خشک، فشارهای کشاورزی، کاهش منابع آب و تغییرات اقلیمی از جمله مناطقی‌اند که خاک آن‌ها در معرض تهدید جدی قرار دارد. این مناطق با فرسایش شدید، شوری خاک، کاهش مواد آلی، آلودگی ناشی از فعالیت‌های صنعتی و فرونشست مواجه‌اند که پیامدهایی گسترده برای محیط‌زیست و زندگی مردم دارد.

فارس

استان فارس از مناطق مهم کشاورزی کشور است، اما خشکسالی‌های پیاپی و برداشت بیش از حد از سفره‌های آب زیرزمینی موجب شده ساختار خاک در بسیاری از دشت‌ها شکننده شود. فرسایش، شوری و کاهش پوشش گیاهی در سال‌های اخیر شدت یافته و بسیاری از کارشناسان هشدار داده‌اند که تداوم این روند می‌تواند باروری خاک را به طور جدی تهدید کند.

بوشهر

نزدیکی به خلیج فارس، خاک مناطق وسیعی از بوشهر را شور و قلیایی کرده است. محدودیت آب، فرسایش بادی، و فشار صنایع نفت و گاز از عوامل مؤثر در کاهش کیفیت خاک هستند. شوری بالا، امکان کشاورزی پایدار را محدود کرده و نیاز به برنامه‌های جدی برای تثبیت ماسه‌ها و افزایش پوشش گیاهی را ضروری می‌سازد.

هرمزگان

خاک این استان به دلیل دمای بالا، تبخیر شدید و کمبود مواد آلی، توان تولیدی محدودی دارد. بارش‌های فصلی و سیلاب‌های ناگهانی موجب فرسایش شدید در مناطق کوهستانی می‌شود، در حالی که مناطق ساحلی با شوری بسیار زیاد مواجه‌اند. توسعه صنایع بندری و معدنی نیز به آلودگی خاک دامن زده است.

خوزستان

این استان از حاصلخیزترین خاک‌های کشور برخوردار است، اما خشکسالی، کاهش دبی رودخانه‌ها، شوری، آلودگی صنعتی و پدیده ریزگردها سبب شده خاک بسیاری از مناطق رو به تخریب برود. وابستگی گسترده مناطق روستایی و کشاورزی به منابع آب زیرزمینی، این استان را در معرض فرسایش و نشست زمین قرار داده است.

کهگیلویه‌وبویراحمد

در این استان، بارش‌های سنگین و شیب زیاد زمین موجب فرسایش آبی شدید شده است. کاهش جنگل‌ها و مراتع و چرای بی‌رویه دام، ساختار خاک را تضعیف کرده و پایداری اکوسیستم‌ها را کاهش داده است.

فرونشست زمین یکی از جدی‌ترین نشانه‌های تخریب خاک در ایران است و ارتباط کاملاً مستقیمی با اهداف روز جهانی خاک دارد. افت سطح سفره‌های آب زیرزمینی، کاهش مواد آلی خاک، از بین رفتن پوشش گیاهی و سوءمدیریت منابع آب، مهم‌ترین دلایل بروز این پدیده‌اند. استان‌های فارس و خوزستان در سال‌های اخیر به کانون‌های مهم فرونشست تبدیل شده‌اند.

فرونشست در فارس

طبق گزارش‌های رسمی، بخشی از دشت‌های استان فارس به دلیل افت شدید آب‌های زیرزمینی در «گستره وسیع پهنه فرونشست» قرار گرفته‌اند. داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد که سرعت فرونشست در برخی نقاط به بیش از ۱۷ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ رقمی که بسیار بالاتر از حد بحرانی در استانداردهای جهانی ارزیابی می‌شود. کارشناسان تأکید می‌کنند که خشکسالی‌های متوالی، کاهش تغذیه سفره‌ها و توسعه بی‌رویه کشت‌های آب‌بر، ساختار خاک را به‌شدت تضعیف کرده است.

فرونشست در خوزستان

وضعیت خوزستان نیز در سال‌های اخیر نگران‌کننده گزارش شده است. بر اساس داده‌های منتشرشده، حدود ۳۰ درصد مساحت استان تحت تأثیر فرونشست قرار دارد و پهنه‌ای نزدیک به هزار کیلومتر مربع در معرض نشست تدریجی زمین است. افت سطح آب‌های زیرزمینی، توسعه گسترده صنایع، خشکی تالاب‌ها و کاهش جریان رودخانه‌ها از عوامل مؤثر در تشکیل این پهنه‌های مخاطره‌آمیز عنوان شده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که ادامه این روند می‌تواند به فروپاشی تدریجی زیرساخت‌ها، نابودی زمین‌های کشاورزی و گسترش بیابان‌زایی منجر شود.

خاک؛ شالوده حیات و ضرورت حفاظت برای نسل‌های آینده

روز جهانی خاک فرصتی است برای یادآوری اینکه خاک تنها بستری برای کشاورزی نیست، بلکه شالوده‌ای برای حیات، امنیت غذایی، سلامت انسان و پایداری شهرها به شمار می‌رود. استان‌های جنوبی ایران، به‌ویژه فارس و خوزستان، امروز با تهدیدهایی چون فرسایش، شوری، تخریب بوم‌سازگان‌ها و فرونشست روبه‌رو هستند؛ تهدیدهایی که نتیجه مشترک تغییرات اقلیمی، کمبود آب، فشارهای کشاورزی و مدیریت ناپایدار منابع است. حفاظت از خاک، نه فقط ضرورتی زیست‌محیطی بلکه شرط بقای نسل‌های آینده است و نیازمند برنامه‌ریزی علمی، اقدام فوری و همکاری جمعی است.