فصل فراموشی قهرمان

زینب دانشور- «خبر جنوب»/ الکسی گرل، ریون، سوپرمن، السا، فروزن و ... را هر کودک ایرانی به خوبی می‌شناسد، شخصیت‌های محبوب انیمیشنی که حالا نمونه‌های دیگر آن هم به دنیای کتاب‌های کوکان و نوجوانان راه یافته و به خوبی توانسته بخشی از فکر نسل جدید را ازآن خود کند و به بیان دیگر به الگویی برای این نسل بدل شود. اما به عنوان داعیه‌داران ادبیات در دنیا، برای آشنایی نسل نو با قهرمانان ملی چه کار کرده‌ایم؟ نویسندگان ما تا چه اندازه با ذائقه نسل نو برای تألیف آشنا هستند؟

تاریخ و فرهنگ ایران سرشار از داستان‌های زیبا و شنیدنی از شخصیت‌های محبوبی است که می‌تواند با حضور در ادبیات کودکانه نه تنها در تثبیت این الگوهای ملی و میهنی در حافظه جمعی اثرگذار باشد، بلکه در هدف والای وطن‌دوستی و الگوپذیری نیز نقشی بارز ایفا کند. شخصیت‌های پیام‌آور مقاومت، فداکاری، امید و انسان‌دوستی که در شناسایی آن‌ها به نسل‌های نو نه فقط کم‌کاری شده بلکه در واقع اجحاف شده و ضرورت فرهنگی تربیت نسل جدید با الگوهای بومی را زیر سوال برده است. رئیس‌علی دلواری قهرمان مبارزه با استعمار انگلیس در جنوب ایران با روحیه وطن‌دوستی، شجاعت، مقاومت در برابر سلطه، میرزا کوچک‌خان جنگلی رهبر جنبش جنگل؛ مردی از مردم، با نگاه عدالت‌خواهانه و مقاوم در برابر ظلم، ستارخان و باقرخان قهرمانان مشروطه؛ نماد شجاعت، آزادی‌خواهی و مبارزه برای حقوق ملت و ...

روز ملی ادبیات کودک و نوجوان

18 تیر ماه و همزمان با درگذشت مهدی آذریزدی نویسنده و بازنویس در سال ۱۳۸۸این روز به نام روز ملی ادبیات کودک و نوجوان در تقویم ملی ثبت شد.

این نویسنده محبوب و مؤلف کتاب‌های نام‌آشنایی چون «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» در ۸۸ سالگی در بیمارستان آتیه‌ تهران دار فانی را وداع گفت و در حسینیه‌ خرمشاه یزد در نزدیکی محل زندگی‌اش به خاک سپرده شد.

 برهوت نویسنده بومی داریم

نویسنده و منتقد ادبیات در گفت و گو با «خبر جنوب» در این خصوص با تأکید بر این که ادبیات کودک ما با نویسنده بومی، تثبیت نشده گفت: در شرایطی که ادبیات تثبیت شده وجود نداشته باشد؛ قهرمان‌پروری بومی بی‌معنا خواهد بود.

سندی مومنی افزود: گرچه در حوزه سینما و انیمیشن شاهد روی‌آوری هنرمندان به سمت شخصیت‌های ملی هستیم اما در بخش کتاب باید چند قدم به عقب بازگردیم.

وی با بیان این که جامعه ما دچار فقر مطالعه است و این موضوع نویسنده‌ها را به سمت رکود در نوشتن می‌برد ادامه داد: اکثر کتاب‌های کودک و نوجوان و در سطحی گسترده، کتاب‌های ترجمه است کتاب‌هایی که نویسنده‌های آن مانند روبرتو سانتیاگو با به تصویر کشیدن داستان چند بازیکن فوتبال ضمن آموزش مهارت حل مسئله و به دور از قهرمان‌سازی، به رسالت خود در امر تربیت می‌پردازد.

برنده جایزه سرخ‌نگاران ضمن تأکید بر این که برهوت نویسنده بومی داریم گفت: گرچه پتانسیل‌های زیادی وجود دارد اما متأسفانه آثار نویسنده‌های ایرانی خوانده نمی‌شود؛ در واقع نویسنده‌های میهنی شناخته شده نیستند و خارجی‌ها گوی رقابت را ربوده‌اند.

مومنی قهرمانان داستان‌های ایرانی را قهرمانان ضعیفی خواند و افزود: داستان‌های ایرانی از نظر رویداد، شخصیت و پیرنگ داستانی زرق و برق و هیجان داستان‌های ترجمه را ندارند و به بیان دیگر نوشته‌های آخرالزمانی و فانتزی در این نوع از نوشته‌ها یا وجود ندارد یا ضعیف است.

وی با اشاره به انیمه‌های موجود در بازار بیان کرد: در این نوع داستانی جنگجویی و رویین‌تنی به شیوه‌های جذاب و مطابق با ذائقه کودک و نوجوان امروز حاضر است؛ محتوایی که در داستان‌های ایرانی دیده نمی‌شود.

این منتقد ادبیات اذعان کرد: گرچه در نوشته نویسنده‌هایی چون فرهاد حسن‌زاده سعی در شخصیت‌پردازی به سمت قهرمان‌پروری در راستای رشد و پرورش کودک و نوجوان دیده می‌شود اما این به تنهایی کافی نیست.

مومنی مشکل را عدم درگیری نویسندگان با نسل جدید دانست و گفت: تا زمانی که ادبیات کودک و نوجوان ما جایگزین‌های مقتدر و رقبایی چون انیمیشن‌های پر قدرت و سریال‌های هزار قسمتی و کتاب‌های مصور با مضمون‌های کودک و نوجوان‌پسند دارد؛ اوضاع به همین منوال پیش خواهد رفت.

وی افزود: این رمان‌ها گرچه چند جلدی و دارای قیمت‌های گزاف هستند اما به نسبت تألیف‌های داخلی از سمت این قشر بیشتر استقبال می‌شود.

این نویسنده با تأکید بر این که منکر قلم خوب نویسنده‌های داخلی نیستم بیان کرد: اما تا زمانی که حرف از اکثریت و قاعده باشد و تا لحظه‌ای که قاعده مطالعه به سمت ترجمه با محتواهای مشخص است نمی‌توان مسیر را عوض کرد.

مومنی در پاسخ به این که راهکار خروج نویسنده‌های ایرانی از بن‌بست دیده نشدن چیست گفت: باید به نویسنده‌ها فرصت مطالعاتی داد. این موضوع با همکاری آموزش و پرورش می‌تواند اتفاق بیفتد به این معنا که زنگ آشنایی با نویسنده‌ها یا زنگ خلاقیت در مدارس تعریف شود و نویسنده‌های کودک و نوجوان با حضور در مدارس، با نیازها و دغدغه‌های ذهنی کودک و نوجوان امروز آشنا شوند.

نویسنده مجموعه نقد ادبیات کودک و نوجوان اظهار کرد: نویسندگان امروز با موانع زیادی مواجه‌اند؛ آن‌ها کودکی و نوجوانی را پشت سر گذاشته‌اند و برای این که در قالب کودک باشند، باید وارد محیط‌های آموزشی شده و با کودک و نوجوان ارتباط بگیرند.

مومنی در پایان اظهار کرد: بنابراین علاوه بر فقر مطالعه، نبود ژانرهای جذاب و خواندنی در حوزه نویسندگان بومی، جایگزین‌های پرقدرت بصری کتاب در حوزۀ نوجوان و عدم توجه آموزش و پرورش به فرصت مطالعاتی به نویسندگان؛ عدم حمایت صنعت نشر از نویسنده و محتوای خلق شده را از عوامل مؤثر در این موضوع قلمداد می‌شود.

فریدون قاسم‌زاده مدیر کتابفروشی دانش در شیراز نیز در گفت‌وگو با «خبر جنوب» بیان کرد: تعداد تألیف‌های داخلی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان به نسبت کتاب‌های ترجمه، بسیار اندک است اما به قطع می‌توان گفت استقبال از کتاب‌های ترجمه به نسبت کتاب‌های داخلی 80 درصد به 20 درصد است.

وی با بیان این که گرچه کتاب‌های بازنویسی ادبیات کهن مانند شاهنامه، مثنوی، گلستان و ... همچنان فروش می‌رود اما کودک و نوجوان امروز به سمت مطالعه محتواهای جذابی چون کتاب‌های ترجمه رفته است.

قاسم‌زاده افزود: هنوز هم داستان‌نویس‌های بنامی چون احمد اکبرپور در این حوزه صاحب قلم و جایگاه هستند اما آن چه ضرورت دارد لزوم آشنایی این نسل با این نویسنده‌ها و آثار آن‌هاست تا مسیر را به سمت ادبیات ملی هدایت کنیم.

وی در این خصوص نقش والدین را تأثیرگذار خواند و گفت: پدرها و مادرهای امروزه با معرفی شخصیت‌هایی چون شخصیت‌های شاهنامه و ... می‌توانند فرزند خود را به مطالعه ادبیات نویسنده‌های ملی ترغیب کنند.

قاسم‌زاده گفت: تبلیغات در حجم وسیع نیز می‌تواند در این زمینه کمک‌کننده باشد البته تبلیغات در حوزه فرهنگ باید با حجم وسیع و مستمر باشد تا در ذهن و روان مخاطب کارساز عمل کند.