از تلخداش تا چمران؛ باغات تاریخی یکی پس از دیگری طعمه حریق می‌شوند

مرجان دهقانی- «خبرجنوب»/ در پی وقوع آتش‌سوزی مهیب در یکی از باغات تاریخی بلوار چمران شیراز، پنج هکتار از این فضای سبز ارزشمند در آتش سوخت. این حادثه که در روز چهارشنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ رخ داد، بار دیگر زنگ خطر را برای نابودی آخرین بازمانده‌های باغات تاریخی شیراز به صدا درآورد.

به منظور بررسی ابعاد این فاجعه زیست‌محیطی و الگوی نگران‌کننده آتش‌سوزی‌های اخیر در باغات شیراز، با داریوش مختاری، پژوهشگر ارشد و کنشگر حوزه باغ‌های تاریخی این شهر گفت‌وگویی انجام دادیم. وی در این مصاحبه به تحلیل ریشه‌های این حوادث و پیامدهای نابودی فضای سبز شهری پرداخت.

 وی با اشاره به اینکه از نظر پیشینه، شایسته یادآوری است که آتش‏ سوزی باغ‏های تلخداش (تلخه‏ دِژ)، یکی از ناامیدکننده ‏ترین رخدادها بود، گفت: یک سال پیش از آن، در مرداد سال 1398 باغ حدود دو و نیم هکتاری کمالک روبروی خیابان قم ‏آباد در خیابان قصرالدشت در آتش سوخت. همچنین است باغ فرزانه در خیابان زند که در گام نخست سوزانده شده و در گام بعدی، مصوبه ساخت برج در یکی از متراکم ‏ترین بافت ‏های شهری شیراز دریافت کرد.

این پژوهشگر باغات شیراز با بیان اینکه در دهه 70 این آتش‏ سوزی شامل قطعه باغی در نبش بیست متری سینما سعدی در خیابان زند شد، با این حال این قطعه همچنان از معرض ساخت و ساز به دور مانده است تصریح کرد: در شهریور سال 1398 نیر شواهدی از آتش ‏سوزی در حوالی ضلع شمالی میدان قصرالدشت دیده شد. تصاویر دلخراشی از قطع درخنان باغ جهانبانی در چمران جنوبی در تابستان 1399 از اذهان مردم شیراز پاک نشده است. تا اینکه در روز چهارشنبه سلسله آتش‏ سوزی باغ‏های شیراز به قطعه ‏ای در چمران شمالی و حدود 250 متر بعد از هتل چمران رسید. به نظر می‏رسد یکی از شیوه های باغ خواری در شیراز، آتش‏ زدن این پهنه‏ هاست.

مختاری به مورد مشکوک در این آتش‏ سوزی‏ ها به ویژه آتش‏ سوزی اخیر اشار کرد و گفت:  اشتعال ناگهانی و انبوه ناگهانی آتش و دود و ارتفاع بالای دود می‏ باشد که نشان از آغشته‏ کردن درختان به مواد شیمیایی آتش ‏زا دارد و کل تنه و شاخ و برگ انبوهی درخت در یک زمان کوتاه طعمه آتش می‏شود.

وی خاطرنشان کرد: نظر تخصصی نیروهای عملیاتی آتش‏ نشانی و کارشناسان رسمی دادگستری در این خصوص می‏تواند برای محاکم قضایی مبنای تصمیم حقوقی و قضایی لازم باشد. نکته‏ ای که سرمایه‏ گذاران به آن کمتر توجه می‏کنند، این است که بر خلاف دوره‏ های گذشته، امروزه تصویرهای ماهواره ‏ای و عکس‏های میدانی ثبت ‏شده از پهنه‏ های باغی، مستندات محکمه‏ پسند مبنی بر وجود باغ را برای محاکم دادگاهی افزون می‏کند. این مستندات بنا به تشخیص قاضی می‏تواند زمینه مصادره مجتمع یا مجتمع مسکونی تجاری و یا درمانی فراهم می‏کند و مخاطرات سودجویی از پهنه‏ های باغی را برای آنان افزون کند.

محقق باغات تاریخی شیراز به دو نکته دیگر در خصوص باغ‏های قصرالدشت و بقایای پهنه‏ های باغی سطح شهراشاره و خاطر نشان کرد:  اول اینکه این عرصه‏ ها نقش مهمی در خنثی‏ کردن پدید جزایر گرمایی سطح شهر در ماه‏های گرم سال دارند. دوم اینکه توسعه فضای سبز ارتفاعات پیرامون شیراز نمی‏تواند جایگزین این پهنه‏ های باغی شوند. هچنین، بلندمرتبه‏ سازی‏ های محور کمربندی غرب شیراز و میدان احسان، فرهنگ شهر و معالی ‏آباد، جریان بادهای غالب شیراز از غرب شهر را مسدود کرده است و این وضعیت، اهمیت حفظ بقایای باغ‏های قصرالدشت را دو چندان می‏کند.

وی ادامه داد: حفظ بقایای باغات قصرالدشت تنها و تنها با اعمال قانون "حفظ و گسترش فضای سبز شهری، 1388" امکان‏ پذیر است و ضمن توصیه انواع اقدام های حمایتی شهرداری برای حفظ باغات و توسعه فعالیت‏های گردشگری برای درآمدزایی باغداران، لازم به یادآوری است که هیچ سیاستی قابل رقابت با بهای املاک شهری و جبران آن نیست. اهمیت کلیدی قانون نیز در همین ویژگی بازدارندگی آن است.