شجاع انوری- سرویس فرهنگ و هنر/ لوید میلر (Lloyd Miller)زاده‌ی ۱۹۳۸ یا با اسم دیگرش «کوروش علی‌خان» موسیقی‌دان و نوازنده‌ی آمریکایی بود که در موسیقی سنتی ایران و موسیقی افغانستان به تحقیق و کاوش پرداخت و سعی کرد موسیقی شرق و موسیقی غرب را با هم تلفیق کند. میلر با فن نواختن بیش از ۱۰۰ ساز مربوط به موسیقی جَز، موسیقی محلی، موسیقی قومی و موسیقی ملل آشنا بود.

مادرش پیش‌تر، از طرف محمدرضا پهلوی به‌خاطر نگارش کتاب Bright Blue Beads در آمریکا مدال افتخار دریافت کرده بود. این کتاب سعی در معرفی فرهنگ و تمدن ایران به جهانیان داشت.

«لوید میلر» در سال ۱۹۳۸ از مادری بالرین و پدری که نوازنده‌ی حرفه‌ای کلارینت بود، زاده شد و آموختن ساز پیانو را از کودکی آغاز کرد. در سنین نوجوانی به صورت تجربی با سازهایی مثل بانجو و کلارینت آشنا شد. در سن نوزده سالگی و زمانی که مسیر حرفه‌ای خود به عنوان موزیسین جَز را آغاز کرده بود، در پی تصمیم پدر مبنی بر سفر به ایران برای نظارت بر تأسیس دانشکده‌ی بازرگانی در تهران، علی‌رغم میل‌اش راهی ایران شد. لوید و خانواده‌اش برای اولین بار در سال ۱۹۵۷ میلادی (۱۳۳۶ خورشیدی) به ایران سفر کردند.

در طول مدت این اقامت یک‌ساله در ایران، میلر به تحصیل موسیقی سنتی ایرانی و آموزش موسیقی جَز به جوانان ایرانی پرداخت. پس از سپری کردن یک‌سال در ایران به اروپا سفر کرد و تلاش کرد آن‌چه تا آن زمان آموخته بود را به دیگران ارایه دهد. اما به دلیل شناخت و تجربه‌ی کمی که در عرصه‌ی موسیقی سنتی ایرانی داشت در این کار موفق نبود. در پاریس و در یک کنسرت موسیقی سنتی ایرانی با هنر نوازندگی دکتر «داریوش صفوت»، موسیقیدان و استاد سنتور و سه‌تار، آشنا شد. این آشنایی مسیر حرفه‌ای او در عرصه‌ی موسیقی را دست‌خوش تحولی عظیم کرد. میلر در یک دوره‌ی سه ساله‌ی آموزش منظم و سخت‌گیرانه زیر نظر داریوش صفوت با تکنیک‌های صحیح نواختن سنتور آشنا شد.

در سال‌های بعد و طی تجربیاتی که با نوازندگان مختلف ایرانی و غربی داشت سعی در کنار هم نشاندن موسیقی جَز و موسیقی سنتی ایرانی کرد. نوعی هم‌کناری سازهای غربی و آلات موسیقی کهن شرقی و ایرانی. ساخته‌هایی که می‌توان آن‌ها را در زمره‌ای اولین تلاش‌ها در تلفیق موسیقی سنتی ایرانی و غربی به‌حساب آورد.

قطعه‌ی «گل گندم» که بازنوازی همین قطعه‌ی موسیقی بومی ایرانی با ارکستر جَز و سنتی است، یکی از اولین تجربیات موفق میلر در این زمینه به‌حساب می‌آید که برای اولین بار در فرانسه ضبط شد.

میلر پس از یک دوره اقامت در اروپا به آمریکا بازگشت و به تحصیلات‌اش ادامه داد تا در نهایت پس از پایان مقطع فوق لیسانس در رشته‌ی مطالعات خاورمیانه موفق به دریافت بورس تحصیلی فول برایت (Fulbright Scholarship) از مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه یوتا شد. این بورس تحصیلی امکان دوباره‌ی بازگشت به ایران را برای‌اش فراهم کرد. میلر در نهایت توانست برای بار دوم در سال ۱۹۷۰ (۱۳۴۹ خورشیدی) برای تکمیل تحصیلات‌اش در مقطع دکتری و تحقیق درباره‌ی موسیقی ایرانی و موسیقی قومی در خاورمیانه به تهران بازگردد.

در طول این دوره‌ی هفت ساله، غالبن در تهران اقامت داشت اما گه‌گاه به کشورهای دیگر منطقه مانند افغانستان، پاکستان، ترکیه و لبنان نیز سفر می‌کرد. میلر در این مدت موفق شد زبان فارسی را به خوبی بیاموزد و علاوه بر کار روی پایان‌نامه‌ی دکتری‌اش به خبرنگاری برای روزنامه‌های فارسی و فرانسوی بپردازد. در همین راستا میلر در روزنامه‌های مختلفی مانند اطلاعات، کیهان، آیندگان یا ژورنال دُو تهران (Journal de Téhéran) به فارسی، انگلیسی و فرانسه مقاله می‌نوشت.

تلفیق موسیقی شرق و غرب

در دهه‌ی ۱۹۶۰ میلادی، گروهی موسیقی‌دان سبک جَز با شرکت دکتر لوید میلر و پرستون کیز، سبک جدیدی از موسیقی جَز به‌نام «جَز شرقی» ابداع کردند که در آن موسیقی سنتی ایران با موسیقی جَز آمیخته می‌شد.

دستآوردهای این گروه اهل یوتا که "Oriental Jazz Quartet" نام گرفت، بسیار در ایران مورد توجه قرار گرفت، و حتا از تلویزیون ملی ایران نیز پخش شد.

او پس از ۸ سال مطالعه‌ی زبان فارسی و فرهنگ ایرانی، تز دکتریِ خود را از دانشگاه یوتا، در رشته‌ی مطالعات خاورمیانه، با موضوع «موسیقی و آواز در ایران» و با نام Music and Song in Persia منتشر کرد و در اروپا سابقه‌ی اجرای فراوانی از خود بر جای گذارد.

پایان‌نامه‌ی دکترای لوید میلر بعدها در قالب کتابی به نام موسیقی و ترانه در ایران (هنر آواز) منتشر شد.

در اولین روزهای بازگشت‌اش به ایران، میلر از طریق مرکز حفظ و اشاعه‌ی موسیقی، آموختن موسیقی ایرانی را از سر گرفت و در عین حال به‌واسطه‌ی کلاس‌ها و گرد همآیی‌های آن مرکز با هنرمندان، نوازندگان و آهنگ‌سازان ایرانی زیادی آشنا شد. شوی تلویزیونی کوروش علی خان و دوستان حاصل این دوره از اقامت او در ایران است که به‌نقل از مجله‌ی تماشا، هفته نامه‌ی اجتماعی و هنری ویژه برنامه‌های رادیو و تلویزیون، هر دو هفته یک‌بار و در روزهای جمعه از تلویزیون ملی ایران پخش می‌شد. 

اجرای ساز سنتور را از این استاد بی‌همتا ببینیم و بشنویم.