وقتی هوش مصنوعی محرم راز نوجوان‌ها می‌شود

سیما زعفرانچی_ «خبرجنوب»/ هوش مصنوعی برای کودکان و نوجوانان دیگر فقط ابزاری برای جست‌وجوی اطلاعات یا انجام تکالیف نیست. چت‌بات‌ها به تدریج وارد بخش خصوصی‌تر زندگی آنها شده‌اند؛ جایی که نوجوان درباره نگرانی‌هایش حرف می‌زند، مشورت می‌گیرد و گاهی برای دریافت حمایت عاطفی به یک سیستم هوش مصنوعی پناه می‌برد.

این تغییر، یک پرسش مهم را پیش روی خانواده‌ها و متخصصان گذاشته است: وقتی یک نوجوان به جای صحبت با یک انسان، احساسات و مشکلاتش را با یک چت‌بات در میان می‌گذارد، چه اتفاقی می‌افتد؟

یک هم‌صحبت همیشه در دسترس

جذابیت هوش مصنوعی برای نوجوانان چندان عجیب نیست. چت‌بات همیشه در دسترس است، سریع پاسخ می‌دهد و برخلاف بسیاری از روابط انسانی، کاربر را با واکنش چهره، قضاوت یا قطع کردن صحبت مواجه نمی‌کند.

همین ویژگی‌ها می‌تواند گفت‌وگو درباره موضوعات شخصی را آسان‌تر کند. اما مرز میان استفاده از یک ابزار و تکیه کردن به یک همراه دیجیتال همیشه روشن نیست.

پژوهش جدیدی که در JAMA Pediatrics منتشر شده، این موضوع را بررسی کرده است. پژوهشگران دانشگاه اتاوا اطلاعات نزدیک به ۴۰ هزار دانش‌آموز پایه چهارم تا دوازدهم در کانادا را بررسی کردند و دریافتند استفاده از هوش مصنوعی برای حمایت عاطفی یا دریافت توصیه، با مشکلات عاطفی بیشتر و احساس تنهایی بالاتر ارتباط دارد.

البته این یافته به معنای آن نیست که هوش مصنوعی باعث بروز مشکلات روانی شده است. این مطالعه مقطعی بوده و رابطه علت و معلولی را مشخص نمی‌کند؛ حتی ممکن است نوجوانانی که از قبل احساس تنهایی یا مشکلات عاطفی بیشتری دارند، بیشتر به سراغ گفت‌وگو با هوش مصنوعی بروند.

وقتی «ابزار» شبیه «رابطه» می‌شود

تفاوت چت‌بات با یک موتور جست‌وجو این است که می‌تواند وارد گفت‌وگو شود، لحنش را تغییر دهد، پاسخ‌های همدلانه بدهد و مکالمه قبلی را ادامه دهد.

برای نوجوانی که در حال شکل دادن به هویت و روابط اجتماعی خود است، این ویژگی می‌تواند جذاب باشد؛ او ممکن است احساس کند کسی بدون قضاوت به حرف‌هایش گوش می‌دهد.

اما این احساس نباید با رابطه انسانی اشتباه گرفته شود. هوش مصنوعی احساسات انسانی را تجربه نمی‌کند و تجربه زیسته یا مسئولیت اخلاقی یک دوست، والد، معلم یا متخصص را ندارد.

نوجوانان واقعاً برای سلامت روان از AI کمک می‌گیرند

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد استفاده نوجوانان و جوانان از چت‌بات‌ها برای دریافت توصیه‌های مرتبط با سلامت روان به پدیده‌ای قابل توجه تبدیل شده است.

این موضوع یک وجه مثبت هم دارد. برای نوجوانی که به هر دلیل از مراجعه مستقیم به خانواده، مدرسه یا متخصص خودداری می‌کند، یک ابزار دیجیتال ممکن است نخستین جایی باشد که درباره مشکلش حرف می‌زند.

در عین حال، مطالعات انجام‌شده درباره کاربرد چت‌بات‌ها در سلامت روان نشان می‌دهد برخی از این ابزارها در شرایط مشخص می‌توانند به کاهش بعضی علائم کمک کنند، اما هنوز نمی‌توان آنها را جایگزین خدمات تخصصی سلامت روان دانست.

خطر اصلی کجاست؟

شاید مهم‌ترین مسئله، خودِ استفاده از هوش مصنوعی نباشد؛ بلکه نوع استفاده از آن باشد. کمک گرفتن از AI برای پیدا کردن اطلاعات یا صحبت درباره یک مسئله روزمره با استفاده از آن برای تصمیم‌گیری درباره یک بحران عاطفی یا دریافت توصیه در یک موقعیت حساس تفاوت دارد. نوجوان ممکن است پاسخ یک سیستم را صرفاً به دلیل لحن مطمئن و دوستانه آن، درست تصور کند؛ در حالی که چت‌بات لزوماً شناخت کاملی از شرایط، سابقه و احساسات او ندارد.

جای خالی گفت‌وگوی انسانی

گسترش هوش مصنوعی شاید بیش از آنکه فقط یک مسئله فناورانه باشد، به کیفیت روابط انسانی هم مربوط شود. اگر نوجوان بتواند درباره نگرانی‌هایش با خانواده، دوست، معلم یا مشاور بدون ترس از قضاوت صحبت کند، نیاز او به یک «هم‌صحبت مصنوعی» ممکن است شکل متفاوتی پیدا کند. اما اگر گفت‌وگوی واقعی دشوار یا پرتنش باشد، یک چت‌بات همیشه در دسترس می‌تواند به گزینه‌ای جذاب تبدیل شود.

به همین دلیل، مسئله فقط محدود کردن استفاده از هوش مصنوعی نیست. نوجوان باید یاد بگیرد پاسخ یک چت‌بات را چگونه ارزیابی کند و بداند چه زمانی یک مسئله نیازمند کمک انسانی و تخصصی است. در کنار آن، خانواده و مدرسه نیز باید فضایی ایجاد کنند که نوجوان برای بیان نگرانی‌هایش احساس امنیت کند.