نفس‌های کم‌جان تالاب‌های فارس؛ از خشکی طبیعت تا فقر فرهنگ حفاظت

تالاب‌های استان فارس که روزگاری نماد طراوت و زیستگاه امن پرندگان مهاجر بودند، امروز در آستانه خاموشی قرار گرفته‌اند؛ پهنه‌هایی که حیات انسان و طبیعت به آنها گره خورده، اکنون بیش از هر زمان دیگر به توجه عمومی و آموزش فراگیر نیاز دارند.

آنچه در خاطره نسل‌های گذشته از تالاب‌های فارس مانده، تصویر آب‌های گسترده، پرواز فلامینگوها و همهمه زندگی در حاشیه نیزارهاست؛ اما اکنون بخش بزرگی از این زیست‌بوم‌ها به زمین‌های ترک‌خورده بدل شده یا با کاهش شدید سطح آب، کارکردهای طبیعی خود را از دست داده‌اند.

تالاب‌های بختگان، طشک، کمجان و هیرم از جمله پهنه‌هایی هستند که زنگ خطر برای آنها به صدا درآمده است. بر اساس برآوردهای کارشناسی، بیش از ۷۰ درصد تالاب‌های فارس با خطر خشکی کامل یا تخریب جدی مواجه‌اند. تغییر اقلیم، افت بارندگی، سدسازی‌های بی‌رویه، حفر چاه‌های غیرمجاز و الگوی ناپایدار کشاورزی، مهم‌ترین عوامل این بحران به شمار می‌روند.

تالاب؛ شریان پنهان زندگی

تالاب‌ها تنها زیستگاه پرندگان نیستند؛ آنها تصفیه‌خانه‌های طبیعی آب، تنظیم‌کنندگان اقلیم محلی و پشتوانه سفره‌های زیرزمینی‌اند. نابودی هر تالاب به معنای افزایش گرد و غبار، افت کیفیت آب، آسیب به کشاورزی و در نهایت مهاجرت اجباری جوامع محلی است؛ با این حال آگاهی عمومی نسبت به این کارکردها هنوز اندک است.

آموزش؛ حلقه مفقوده حفاظت

فعالان محیط زیست معتقدند بدون تغییر نگرش اجتماعی، طرح‌های فنی به نتیجه نخواهد رسید. دبیر انجمن دوستداران محیط زیست فارس می‌گوید: «حفاظت از تالاب‌ها باید به مطالبه‌ای مردمی تبدیل شود؛ زمانی که جامعه ارزش تالاب را در زندگی خود لمس کند، خود پاسدار آن خواهد بود.»

محمدرضا گل همیشه‌بهار با اشاره به خلأ آموزش‌های محیط‌زیستی در مدارس و دانشگاه‌ها می‌افزاید: بهره‌گیری از کتاب‌های درسی، رسانه‌های محلی، شبکه‌های اجتماعی و ظرفیت شوراهای شهری و روستایی می‌تواند پیام حفاظت را به گفتمانی فراگیر بدل کند.

فرهنگ‌سازی؛ از حرف تا اقدام

به گفته وی، فرهنگ‌سازی نیازمند برنامه‌ای مستمر است؛ ایجاد موزه‌های تالاب، تورهای آموزشی دانش‌آموزی، تولید مستندهای جذاب و جلب مشارکت هنرمندان از ابزارهای اثرگذار به شمار می‌رود. توانمندسازی معیشتی جوامع محلی و کاهش وابستگی آنان به منابع آبی نیز بخش جدایی‌ناپذیر این مسیر است.

گل همیشه‌بهار به تجربه‌های موفق استان اشاره می‌کند: آموزش کشاورزان خرامه درباره آبیاری نوین و پویش‌های مردمی ارسنجان برای پاکسازی حاشیه تالاب‌ها نشان داده است که آگاهی، موتور حرکت اجتماعی است.

پیوند نسل جدید با طبیعت

در همین راستا، به مناسبت روز جهانی تالاب‌ها، برنامه «یک ساعت با محیط‌بان» در مدرسه سلمان فارسی روستای ارژن شیراز برگزار شد. محیط‌بانان با حضور در کلاس‌ها، نقش تالاب ارژن در تنوع زیستی و ضرورت حفاظت از آن را برای دانش‌آموزان تشریح کردند و کودکان نیز برداشت خود را در قالب نقاشی و دیوارنگاره به تصویر کشیدند.

کامران اسلاملو، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شیراز، این برنامه‌ها را سرمایه‌گذاری برای آینده دانست و گفت: پیوند نسل جوان با میراث طبیعی، ضامن حفاظت پایدار از تالاب‌هاست.

نجات تالاب‌ها؛ انتخاب یا اجبار؟

امروز احیای تالاب‌های فارس دیگر یک انتخاب نیست؛ ضرورتی گریزناپذیر است که تنها با همدلی مردم و نهادها محقق می‌شود. اگر آموزش و فرهنگ‌سازی به اولویت بدل شود، هنوز می‌توان امید داشت که فیروزه‌های خفته این سرزمین بار دیگر جان بگیرند و آینه زندگی در جنوب ایران باشند.