گزارش روز جهانی کودک در گفت‌وگو با استاد بخش مبانی تعلیم و تربیت دانشگاه شیراز

سهم کودکان از روزگار پرتلاطم

با نسلی مواجه هستیم که می‌خواهد با سرعت در فضای دیجیتال حرکت کند و این ساختار به‌سختی می‌تواند خود را با شرایط جدید هماهنگ کند

سهم کودکان از روزگار پرتلاطم

مرجان دهقانی- «خبرجنوب» / روز جهانی کودک با شعار «روز من، حقوق من، آینده من» فرصتی برای بازخوانی حقوق و نیازهای نسلی است که آینده جوامع را رقم خواهد زد نسلی که اگرچه در هر نقطه از جهان با نیازهای بنیادین مشترکی پا به زندگی می‌گذارد اما شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی می‌تواند مسیر رشد و آینده او را متفاوت کند.

۲۰ نوامبر روز جهانی کودک، تنها مناسبتی برای گرامیداشت دوران کودکی نیست بلکه یادآور مسئولیت جوامع در قبال حقوق، نیازها و آینده کودکانی است که صدایشان گاه در میان دغدغه‌ها و بحران‌های بزرگسالان شنیده نمی‌شود. انتخاب این روز نیز به دو رویداد مهم در تاریخ حمایت از حقوق کودکان بازمی‌گردد تصویب اعلامیه حقوق کودک در ۲۰ نوامبر ۱۹۵۹ و تصویب کنوانسیون حقوق کودک در همین تاریخ در سال ۱۹۸۹ از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحداسنادی که بر حق کودکان برای برخورداری از زندگی، آموزش، سلامت، امنیت و رشد همه‌جانبه تأکید دارند.

شعار امسال روز جهانی کودک، «روز من، حقوق من، آینده من» نیز بار دیگر بر ضرورت به رسمیت شناختن حقوق کودکان و شنیدن صدای آنان تأکید می‌کند کودکانی که نیازهایشان نباید در سایه اولویت‌ها و تصمیم‌های بزرگسالان نادیده گرفته شود.

اما کودکان امروز در چه شرایطی رشد می‌کنند؟ آیا جامعه توانسته است متناسب با تغییرات دنیای جدید نیازهای آنان را بشناسد و پاسخ مناسبی برای آن فراهم کند؟ گسترش فضای دیجیتال، بحران‌های اقتصادی و اجتماعی، فشارهای آموزشی و کاهش فرصت‌های امید و مشارکت، چه تأثیری بر شکل‌گیری هویت نسل آینده گذاشته است؟

در همین ارتباط، با دکتر محبوبه البرزی، استاد بخش مبانی تعلیم و تربیت دانشگاه شیراز، درباره نیازهای مشترک کودکان، تفاوت شرایط رشد در جوامع مختلف، وضعیت نوجوانان، چالش‌های فضای دیجیتال و مسئولیت نظام تعلیم و تربیت در قبال نسل آینده گفت‌وگو کرده‌ایم.

نیازهای بنیادین کودکان در سراسر جهان یکسان است

دکتر محبوبه البرزی در پاسخ به این پرسش که آیا نیازهای کودکان ایرانی با کودکان سایر کشورهای جهان تفاوت داردمی‌گوید: نیازهای بنیادین کودک در هر جای دنیا که زندگی کند یکسان است. حتی در روان‌شناسی هنگامی که از مراحل رشد شناختی، عاطفی، اجتماعی و اخلاقی صحبت می‌کنیم سلسله‌مراتب و مراحلی که کودکان طی می‌کنند تفاوتی ندارد فرقی نمی‌کند کودک در ایران زندگی کند یا اروپا و آفریقا.

وی با بیان اینکه آنچه کودکان یک جامعه را از کودکان سایر جوامع متمایز می‌کند ساختارهای اجتماعی و فرهنگی است،تصریح می‌کند: این ساختارها هستند که چگونگی تأمین نیازهای بنیادین کودکان را مشخص می‌کنند. برخی ساختارها محدودکننده‌اند و مانع پاسخگویی به نیازهای اساسی کودک می‌شوند و برخی دیگر شرایط را برای برآورده شدن این نیازها تسهیل می‌کنند.

نسلی که ممکن است در فضای دیجیتال از هویت خود فاصله بگیرد

این استاد دانشگاه با اشاره به تأثیر تحولات دنیای دیجیتال بر نسل جدید نسبت به نادیده گرفتن نیازها و خواسته‌های کودکان و نوجوانان هشدار می‌دهد و می‌گوید: دنیای امروز، دنیای دیجیتال است اگر ما به‌عنوان مسئولان جامعه برای برطرف کردن نیازهای اساسی کودکان و توجه به حقوق، خواسته‌ها، تمایلات، امیدها و آرزوهای آنان فکری نکنیم ممکن است در عصر دیجیتال به‌صورت کاذب جذب فرهنگ‌ها، باورها و ارزش‌هایی شوند که در آینده نتوانند احساس تعلقی به هویت و ملیت خود داشته باشند.

البرزی با تأکید بر ضرورت توجه جدی به شرایط نوجوانان به حوادث و آسیب‌های اجتماعی اخیر نیز اشاره می‌کند و معتقد است جامعه باید در قبال سرنوشت این نسل احساس مسئولیت کند.

وی با بیان اینکه نوجوانان و کودکان فرزندان یک فرد یا خانواده به‌تنهایی نیستند و سرمایه آینده جامعه محسوب می‌شوند، خاطرنشان می‌کند: این‌ها بچه‌های جامعه هستند و باید جامعه نسبت به آن‌ها احساس مسئولیت داشته باشد. نمی‌توان نسبت به شرایطی که این نسل در آن رشد می‌کند بی‌تفاوت بود.

جامعه گرفتار بحران، فرصت بازسازی نسل نوجوان را ندارد

این استاد بخش مبانی تعلیم و تربیت دانشگاه شیراز در ادامه تعدد بحران‌های اجتماعی و اقتصادی را یکی از موانع توجه به نسل نوجوان می‌داند و می‌گوید: جامعه‌ای که مدام در حال تجربه بحران است، فرصتی برای بازسازی نسل نوجوان خود پیدا نمی‌کند.

وی با اشاره به بحران‌هایی مانند کرونا، جنگ و مشکلات اقتصادی، اجتماعی، مدنی و فرهنگی بیان می‌کند: جامعه‌ای که دچار ترومای جمعی شده است فرصت فکر کردن پیدا نمی‌کند تا بتواند به نسلی فکر کند که قرار است ۱۰ سال دیگر ایران را بسازد.

البرزی با تأکید بر اینکه باید در نوجوانان احساس تعلق و امید به آینده ایجاد شود می‌افزاید: باید برای این مسئله فکری کرد تنها من و شما نیستیم که باید به این موضوع بیندیشیم تصمیم‌گیرندگان جامعه نیز باید نسل جوان را دریابند نسلی که از یک سو در معرض آسیب‌های فضای دیجیتال قرار دارد و از سوی دیگر با ناکامی‌ها و ناامیدی‌هایی مواجه است که می‌تواند آینده او را تحت تأثیر قرار دهد.

آموزش‌وپرورش سنتی در مواجهه با نسل دیجیتال

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از این گفت‌وگو آموزش‌وپرورش را یکی از متولیان اصلی تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان می‌داند و معتقد است ساختار آموزشی کشور با سرعت تحولات نسل جدید همگام نشده است.

وی با اشاره به نقش آموزش‌وپرورش در شکل‌دهی به نگرش خانواده‌ها و شیوه تربیت فرزندان می‌گوید: اگر بخواهیم متولیان اصلی تعلیم و تربیت کودک را بررسی کنیم، آموزش‌وپرورش در مرحله نخست قرار دارد و باید بودجه قابل توجهی به آن اختصاص داده شود آموزش‌وپرورش سنتی جامعه ایران با نسلی مواجه است که می‌خواهد با سرعت در فضای دیجیتال حرکت کند و این ساختار به‌سختی می‌تواند خود را با شرایط جدید هماهنگ کند.

البرزی با انتقاد از غلبه نگاه رقابتی و کنکورمحور در نظام آموزشی، ادامه می‌دهد: تعلیم و تربیت نسل جوان بر عهده آموزش‌وپرورش است چراکه این نهاد به والدین نیز خط می‌دهد که چگونه با فرزندان خود رفتار کنند و چه انتظاراتی از آن‌ها داشته باشند در شرایط فعلی، این پیام به خانواده‌ها منتقل می‌شود که فرزندشان باید وارد رقابت سخت آموزشی و کنکور شود و در این رقابت برنده باشد اما پرسش اینجاست که آیا همه کودکان فرصت های لازم برای ورود به چنین رقابتی را دارند؟

وی با تأکید بر ضرورت توجه به مهارت‌آموزی و تفاوت توانایی‌های کودکان و خانواده‌ها تصریح می‌کند: در این نظام آموزشی، گاهی چندان اهمیتی ندارد که کودک چه مهارت‌هایی دارد مهم این است که در درس‌هایی مانند ریاضی، شیمی و زیست موفق باشد و در نهایت در کنکور شرکت کند. در حالی که همه کودکان و خانواده‌ها نمی‌توانند در یک فضای رقابتی قرار بگیرند و این مسئله باید مورد توجه قرار گیرد.

وقتی خانواده‌ها فرزندانشان را به موج فضای مجازی می‌سپارند

البرزی همچنین هزینه‌های سنگین آموزش رقابتی را از دیگر عواملی می‌داند که می‌تواند خانواده‌ها را در مواجهه با تربیت و آموزش فرزندانشان با مشکل روبه‌رو کند.

وی در این باره می‌گوید: هزینه سنگین آموزش رقابتی واقعیتی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. در چنین شرایطی برخی خانواده‌ها احساس می‌کنند توان همراهی با این رقابت را ندارند و در نهایت فرزندان خود را به موج فضای دیجیتال می‌سپارند چراکه نمی‌دانند چگونه باید با این شرایط مواجه شوند و چه راهکاری برای مدیریت آن دارند.

این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه نظام آموزشی باید متناسب با توانایی‌ها، استعدادها و شرایط متفاوت کودکان و خانواده‌ها برنامه‌ریزی کند، خاطرنشان می‌کند: آنچه آموزش‌وپرورش از کودکان و خانواده‌ها انتظار دارد، لزوماً با شرایط همه مردم ایران تناسب ندارد.

البرزی با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به نیازهای کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها، می‌گوید: حرف من این است که تا دیر نشده نیازهای  نوجوانان، جوانان و خانواده‌ها را دریابیم. وی ابراز امیدواری می‌کند توجه به این ضرورت‌ها تنها در حد یک آرمان و ایده‌آل باقی نماند و در عمل نیز برای تحقق آن‌ها اقدام شود.