آب باران جایی برای ماندن ندارد؛ ریشه آب‌گرفتگی معابر در بوشهر

آب باران جایی برای ماندن ندارد؛ ریشه آب‌گرفتگی معابر در بوشهر

یک کارشناس جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری گفت: تقدم توسعه کالبدی بر الزامات هیدرولوژیک و نادیده‌گرفتن هم‌ترازی با دریا در زمان مد کامل، از عوامل اصلی آب‌گرفتگی معابر در شهرهای بوشهر و گناوه است و باید از اقدامات مقطعی به سمت مدیریت حوضه‌محور حرکت کرد.

ضرغام اقتداری پیرامون چالش‌های مدیریت روان‌آب‌های شهری و آسیب‌شناسی سیستم‌های دفع آب‌های سطحی در شهرهای ساحلی استان اظهار کرد: یکی از بنیادی‌ترین معضلات در شهرهای ساحلی، تقدم توسعه کالبدی بر ملاحظات هیدرولوژیک و بستر طبیعی زمین است. در دهه‌های گذشته اراضی کم‌ارتفاع، آبراهه‌ها و مسیرهای طبیعی روان‌آب‌ها به‌عنوان بستر توسعه مسکونی، تجاری یا احداث معابر مورد استفاده قرار گرفته‌اند، درحالی‌که این مناطق جزیی از سامانه طبیعی هدایت و تخلیه آب باران به شمار می‌روند.

پیامد نادیده‌گرفتن هیدرولوژی در توسعه شهری

این کارشناس برنامه‌ریزی شهری با اشاره به مصادیق تغییر بستر طبیعی افزود: محدوده اطراف بیمارستان شهدای خلیج فارس بوشهر یکی از نمونه‌های مستند در این حوزه است؛ بر اساس گزارش‌های موجود، پیش از احداث این بیمارستان، آب‌های سطحی منطقه از طریق زمین‌های پایگاه دریایی تخلیه می‌شد، اما پس از اجرای پروژه و بدون پیش‌بینی مسیر جایگزین، آن محدوده به یک نقطه بحرانی آب‌گیر تبدیل شد. این مسئله نشان می‌دهد اجرای پروژه‌های عمرانی بدون ارزیابی دقیق مسیرهای هیدرولوژیک، موجب تحمیل چالش‌های تازه به شهر می‌شود.

وی خطاهای راهبردی در حوزه توسعه کالبدی را برشمرد و تصریح کرد: نادیده گرفتن حوضه‌های آبریز کوچک در طراحی محلات، تبدیل آبراهه‌ها به معابر و اراضی ساختمانی، احداث سازه بدون تأمین مسیر جایگزین، بی‌توجهی به ارتفاع طبیعی زمین و نبود هماهنگی میان نقشه‌های توسعه شهری با نقشه‌های مصوب آب منطقه‌ای، آسیب‌های جدی به زیرساخت‌ها وارد کرده است. توسعه شهری نباید به بهای حذف آبراهه‌ها تمام شود و هر تغییری در این مسیرها باید مستلزم مطالعات جامع هیدرولوژیک باشد.

چالش تخلیه ثقلی و پدیده پس‌زدگی آب دریا

اقتداری درباره تأثیر هم‌ترازی بوشهر با دریا و پدیده جزر و مد گفت: در شهرهای ساحلی کم‌ارتفاع، خروج روان‌آب به سمت دریا همواره به منزله تخلیه آزاد و روان نیست، بلکه به اختلاف تراز آب کانال با تراز دریا وابستگی مستقیم دارد. در شرایط وقوع مد کامل، ظرفیت خروجی‌ها به شدت کاهش می‌یابد و حتی خطر پس‌زدگی آب خلیج فارس به مجاری شهری افزایش پیدا می‌کند.

این مدرس دانشگاه ادامه داد: مسئله اصلی در بوشهر صرفاً کمبود کانال یا جوی روباز نیست، بلکه محدودیت تخلیه ثقلی هنگام بالا آمدن سطح آب دریاست. برای برطرف‌کردن این مانع فنی، باید اندازه‌گیری مستمر تراز آب دریا، نصب دریچه‌های یک‌طرفه ضدپس‌زدگی، احداث ایستگاه‌های پمپاژ در نواحی کم‌ارتفاع و ایجاد حوضچه‌های آرامش و ذخیره موقت در دستور کار قرار گیرد؛ چرا که نصب دریچه به‌تنهایی کافی نیست و هنگام بسته ماندن آن در زمان مد، حجم روان‌آب باید توسط پمپ‌ها تخلیه شود.

وضعیت طرح جامع هدایت روان‌آب‌ها

این دکترای برنامه‌ریزی شهری در ارزیابی ساختار شبکه‌های هدایت آب‌های سطحی اظهار کرد: باید میان پروژه‌های جدول‌گذاری و جوی‌های روباز سنتی با یک شبکه جامع مهندسی تفاوت قائل شد. یک طرح جامع استاندارد نیازمند نقشه دقیق توپوگرافی، تفکیک حوضه‌های آبریز، محاسبه دبی با دوره‌های بازگشت مختلف، تعیین ظرفیت خطوط انتقال، محاسبه اثر جزر و مد و جانمایی مخازن آرامش است.

وی با اشاره به اقدامات جاری در استان افزود: آغاز فاز نخست مطالعات هدایت روان‌آب‌های محلات جنوبی بوشهر نشان می‌دهد دست‌کم در این بخش از شهر، فرایند یکپارچه‌سازی شبکه همچنان در مرحله طراحی قرار دارد. همچنین در بندر گناوه انسداد کانال‌ها بر اثر ورود فاضلاب خانگی، پسماند و نخاله‌های ساختمانی، علاوه بر نقص فیزیکی شبکه، بیانگر ضرورت اصلاح فرایندهای بهره‌برداری و لایروبی مستمر است؛ از این رو باید از رویکرد پروژه‌محور به سمت مدیریت شبکه‌محور و حوضه‌محور حرکت کرد.

محدودیت‌های ساختار شبه‌جزیره‌ای و بافت تاریخی

اقتداری پیرامون بن‌بست‌های کالبدی بوشهر تصریح کرد: ساختار شبه‌جزیره‌ای بوشهر سبب شده خروج آب از مسیرهای زمینی مقدور نباشد و نیازمند خروجی‌های ساحلی متعدد باشیم. از سوی دیگر، کم‌عرض بودن معابر و لزوم صیانت از بناهای بافت تاریخی مانع حفاری‌های عمیق می‌شود و استقرار اراضی نظامی و فرودگاهی نیز دسترسی برای احداث حوضچه‌ها یا کانال‌های سراسری را محدود می‌کند.

وی تأکید کرد: راهکار اصولی در بوشهر، استقرار شبکه‌ای چندمسیره متکی بر تلفیق خروجی‌های ثقلی، ایستگاه‌های پمپاژ در گودافتادگی‌ها، حوضچه‌های تأخیری و دریچه‌های کنترل جریان ساحلی است. بوشهر به سامانه‌ای متناسب با اقلیم و ساختار ژئومورفولوژی خود نیاز دارد و الگوبرداری از شهرهای غیرساحلی برای آن ناکارآمد است.

سنجش راهکارهای شهر اسفنجی در اقلیم ساحلی

این کارشناس برنامه‌ریزی شهری درباره الزامات زیرساخت سبز و مفاهیم شهر اسفنجی بیان کرد: رویکرد شهر اسفنجی با جذب بخشی از آب، ذخیره موقت، کاهش سرعت جریان و بازچرخانی روان‌آب‌ها می‌تواند فشار بر کانال‌های اصلی را تقلیل دهد، اما حفر چاه‌های جذبی در بوشهر به دلیل بالا بودن سطح آب زیرزمینی و شوری خاک در همه نقاط توصیه نمی‌شود و می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی به همراه داشته باشد.

وی افزود: به جای نفوذ مستقیم به سفره‌ها، احداث مخازن زیرسطحی، نوارهای سبز هدایت آب و حوضچه‌های تأخیری با بستر آب‌بند کارایی بیشتری دارند. همچنین ضروری است شهرداری‌ها در صدور پروانه‌های ساختمانی، الزامات ذخیره روان‌آب در محل و محدودسازی سطوح نفوذناپذیر را اعمال کنند.

تعارضات شبکه فاضلاب و روان‌آب‌ها

اقتداری با اشاره به مشکلات ناشی از تداخل شبکه جمع‌آوری فاضلاب و کانال‌های آب‌های سطحی گفت: ورود روان‌آب به شبکه فاضلاب، فشار سنگینی به خطوط انتقال و تلمبه‌خانه‌ها وارد می‌کند و به سرریز فاضلاب در معابر و آلودگی سواحل می‌انجامد. اتصال غیرمجاز خروجی منازل به کانال‌های سطحی و ریختن زباله و نخاله از عوامل اصلی انسداد در گناوه گزارش شده است.

وی ادامه داد: برای پیشگیری از این بحران، تشکیل کارگروه مشترک و مستمر میان شهرداری، شرکت آب و فاضلاب و سایر نهادهای مسئول الزامی است تا شناسایی اتصالات غیرمجاز، پاک‌سازی منهول‌ها و لایروبی خطوط پیش از آغاز فصل بارندگی با برنامه‌ریزی دقیق اجرا شود.

اولویت‌بندی اجرایی و ضرورت تعریف ردیف بودجه مستقل

این کارشناس برنامه‌ریزی شهری پیرامون نقشه راه کوتاه‌مدت و میان‌مدت مهار روان‌آب‌ها اظهار کرد: لایروبی کامل کانال‌ها، اصلاح شیب‌بندی تقاطع‌های آب‌گیر، نصب دریچه‌های ضدپس‌زدگی و تأمین پمپ‌های سیار در گام فوری ضرورت دارد. در بازه شش تا ۱۸ ماهه نیز باید احداث حوضچه‌های آرامش، راه‌اندازی ایستگاه‌های پمپاژ ثابت و اصلاح گلوگاه‌های بحرانی تکمیل شود و در چشم‌انداز میان‌مدت، اجرای کامل طرح جامع و استقرار سامانه پایش هوشمند تراز آب پیگیری گردد.

وی یادآور شد: به‌منظور دستیابی به نتایج ملموس، لازم است شهرداری‌های بوشهر و گناوه ردیف اعتباری مستقل، شفاف و قابل ارزیابی برای مدیریت آب‌های سطحی مصوب کنند و با پاسخ‌گویی به مطالبات تخصصی درباره نقشه‌های هیدرولوژیک، سناریوهای مد و وضعیت اعتبارات، پایداری زیرساخت‌های شهری را ارتقا بخشند.