قصه‌های نانوشته برای نسل آلفا

زینب دانشور- «خبر جنوب»/ از قصه خاله سوسکه تا شنل قرمزی، حسنی نگو بلا بگو تا قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب همه و همه روزگاری نه چندان دور نه فقط رویای کودکان را شیرین می‌کرد بلکه با ظرافتی بی‌نظیر پندهای اخلاقی تربیتی را در نهاد بچه‌های این سرزمین نهادینه می‌کرد. اما امروز در روزگاری که صفحه‌های نمایش موبایل از نخستین سال‌های زندگی همبازی کودکان است آیا کودکان همچنان تمایلی به خواندن و شنیدن قصه دارند؟

امروز 18 تیرماه در تقویم کشور به نام روز ادبیات کودکان و نوجوانان نامگذاری شده؛ مقوله‌ای که نخستین تجربه کودک از شناخت جهان را شکل می‌دهد. شخصیت کودکان با کتاب‌ها، قهرمانان قصه‌ها و روایت‌های دوران کودکی شکل می‌گیرد لذا به کیفیت ادبیات کودکان و نوجوانان باید بسیار اهمیت داد چرا که آینده یک جامعه می‌تواند متأثر از همین ادبیات باشد. اما رقابتی که امروز میان کتاب، بازی‌های رایانه‌ای، شبکه‌های اجتماعی، انیمیشن‌ها و محتوای کوتاه دیجیتال در جریان است سلیقه و شیوه ارتباط کودکان با داستان را تغییر داده است. گرچه هیچ کدام جای قصه‌ها را پر نمی‌کند اما در این عرصه متنوع و رنگارنگ کودک امروز نیازمند داستان‌هایی متفاوت از دیروز است و می‌خواهد قهرمان قصه به زبان و دغدغه‌های او سخن بگوید. او دنیایی پر از تصویر و رنگ می‌خواهد و از فضاهای ساده و غیرهیجانی فاصله گرفته است.

از همین رو، در این گزارش با تعدادی از کودکان و نوجوانان به گفت و گو نشستیم؛ کودکانی که شاید بهترین منتقدان ادبیات کودک باشند. آن‌ها از قهرمان‌های محبوبشان می‌گویند، از داستان‌هایی که دوست دارند، از کتاب‌هایی که نیمه‌کاره رها کرده‌اند و از قصه‌هایی که هنوز کسی برایشان ننوشته است. شاید پاسخ این پرسش ساده، مسیر تازه‌ای پیش روی نویسندگان، ناشران و فعالان فرهنگی بگشاید.

 کودکان امروز، در انتظار چه قصه‌ای هستند؟

*هانا آباد؛ ۱۲ ساله: بیشتر دوست دارم کتاب‌های تخیلی و علمی بخوانم و همچنین کتاب‌های تاریخی، به اسطوره‌های باستانی ایران داریوش و کوروش علاقه‌مندم. علاقمندی بچه‌ها به فضای مجازی و همچنین هزینه بالای خرید کتاب، باعث شده بچه‌ها کتاب‌ها را کنار بگذارند.

*آرتا شیرزادپور، 10 ساله: قهرمان محبوب من رونالدو است. کتاب‌ها و زندگی‌نامه فوتبالیست‌ها و داستان‌های مربوط به انسان‌های اولیه غارنشین را بیشتر دوست دارم. چون بعضی کتاب‌ها جذابیت و هیجان ندارد حوصله‌ام سر می‌رود و آن‌ها را نمی‌خوانم.

*پانیذ رشیدی: قهرمان محبوبم پدرم است، من بیشتر کتاب‌های علمی را دوست دارم و کتاب‌هایی که با روحیاتم سازگار نیست را نیمه‌کاره می‌خوانم.

*کیان آرش مهر، ۱۰ساله: داستان‌های علمی و ماجراجویی را بیشتر دوست دارم. رفتن به جاهای جدید و کشف چیزهای تازه. توی زندگی و خانواده مامان و بابا قهرمان من هستند و در ورزش کریستیانو رونالدو. داستان‌هایی که برایم جذاب نبوده و حوصله سربر بوده را ادامه ندادم.

*یاشار نجمی، 17 ساله: کتاب‌هایی که هیجان داشته باشد را دوست دارم. آرش کمانگیر را خیلی دوست دارم و کتاب‌هایی که جزییات زیاد دارد را کنار می‌گذارم.

*آراز نجمی، 4 ساله: کتاب‌های داستان را دوست دارم و قهرمان من هالک است. کتاب‌های بدون تصویر را دوست ندارم.

*آنیتا کاشانی، 13 ساله: داستان‌های هیجان‌انگیز، عاشقانه، معمایی را دوست دارم. افراد شجاع، مهربان و بااراده قهرمان من هستند و اگر داستان خسته‌کننده، نامفهوم یا غیرجذاب باشد، کتاب را کنار می‌گذارم.

سوین نیرومند 14 ساله: کتاب‌های مورد علاقه من رمان‌های عاشقانه است و قهرمانی مد نظرم نیست. گاهی چون از یک جایی به بعد روند داستان کند و خسته کننده می‌شود یا وقتی بعد از چندین صفحه خط داستانی هیچ پیشرفتی ندارد کتاب را کنار می‌گذارم.

رونیکا حاصلی، 10 ساله: کتاب‌هایی دوست دارم که معمایی باشد چون می‌خوانم که ببینم آخر داستان چه اتفاقی می‌افتد مثل کتاب جرقه. کتاب‌هایی که داستان کوتاه دارند و زود تمام می‌شود هم خیلی دوست دارم مثل کتاب مثلک چون هم کوتاه بود هم معنی ضرب المثل‌ها را یاد گرفتم و هم خنده‌دار بود. تا الان قهرمان هیچ کدام از کتاب‌هایی که خواندم دوست نداشتم و

بعضی کتاب‌ها خیلی طولانی هستند برای همین نمی‌خوانم. چون وقتی طولانی هستند بقیه کتاب را باید روز بعد بخوانیم و صبر کنیم که آخر کتاب چه می‌شود. مثل کتاب پروفسور فوفو که چون خیلی طولانی بود برایم خسته‌کننده بود و کنار گذاشتم.

*رایان حاصلی، 13 ساله: رمان‌های علمی تخیلی و همچنین رمان‌های داستانی که  زبان طنز دارند دوست دارم . مثلا کتاب «من نوکر بابا نیستم» احمد اکبرپور متن و طنزش خیلی روان بود و خواندن این رمان برایم لذت‌بخش بود. همچنین ترجیح می‌دهم فارسی باشد. بیشتر کتاب ‌های داستانی که نویسنده خارجی دارند و ترجمه شده‌اند حوصله سر بر هستند چون  اصطلاحات و شوخی‌های آن‌ها خوب درنیامده و بی‌مزه و بی‌معنی هستند و خواندن آن‌ها جذابیتی ندارد. از مجموعه کتاب مشاهیر خندان شخصیت ابوریحان بیرونی دوست داشتم.

بعضی کتاب‌ها داستان‌های تکراری دارند یا متن ترجمه شده سرد و خشک و بی‌مزه دارند. بعضی داستان‌ها هم به روز نیستند و  اتفاق‌های آن در زمان‌های قدیم است و مشکلات و اتفاقاتی که برای قهرمانان داستان می‌افتد و با آن درگیر می‌شوند پیش پا افتاده و ساده هستند و هیچ جذابیتی ندارند. فکر می‌کنم این داستان‌ها برای بچه‌های همان دوره‌ها نوشته شده و با سلیقه امروزی خیلی فاصله دارند. چنین کتاب‌هایی را دوست ندارم و انتخاب نمی‌کنم.

تصویری از تحولات فرهنگی

پاسخ‌های کودکان، بیش از آنکه سلیقه آن‌ها را آشکار کند، تصویری از تحولات فرهنگی جامعه را پیش روی ما قرار می‌دهد. اگر بسیاری از آن‌ها از داستان‌های ماجراجویانه، شخصیت‌های خلاق، طنز، هیجان یا موضوعات نزدیک به زندگی روزمره سخن می‌گویند، این یعنی ادبیات کودک برای حفظ جایگاه خود ناگزیر است همگام با تغییرات نسل جدید حرکت کند، بی‌آنکه از رسالت تربیتی و فرهنگی خود فاصله بگیرد.

در چنین شرایطی، نویسندگان و ناشران باید آثاری خلق کنند که علاوه بر برخورداری از کیفیت ادبی، از روایت‌های جذاب، شخصیت‌های ماندگار و تصویرگری خلاقانه نیز بهره‌مند باشند تا بتوانند با دنیای پرشتاب مخاطبان خود ارتباط برقرار کنند.

از سوی دیگر، ادبیات کودک زمانی اثرگذارتر خواهد بود که ریشه در فرهنگ و هویت بومی نیز داشته باشد. بازآفرینی افسانه‌ها، شخصیت‌های تاریخی، آیین‌ها و روایت‌های محلی با زبانی امروزی، می‌تواند پلی میان میراث فرهنگی و نسل جدید ایجاد کند و احساس تعلق کودکان به سرزمین و فرهنگشان را تقویت کند.

راهکار عبور از این چالش‌ها را باید در مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ جست‌وجو کرد؛ حمایت هدفمند از نویسندگان و تصویرگران، تقویت کتابخانه‌های عمومی و کتابخانه‌های کودک، برگزاری نشست‌های قصه‌گویی و دیدار با نویسندگان، توسعه کتابخانه‌های سیار در محلات کم‌برخوردار، استفاده از ظرفیت فناوری برای معرفی و ترویج کتاب و مهم‌تر از همه، شنیدن صدای خود کودکان در فرآیند تولید محتوا.

در نهایت، شاید مهم‌ترین پیام روز ادبیات کودک و نوجوان این باشد که آینده فرهنگ، پیش از آنکه در کلاس‌های درس یا فضای مجازی شکل بگیرد، در قصه‌هایی ساخته می‌شود که کودکان می‌خوانند، باور می‌کنند و سال‌ها بعد با خود به زندگی بزرگسالی می‌برند.