پرسه برای هیچ

مرجان دهقانی -«خبرجنوب»/ حضور نوجوانان در پاساژها، مراکز خرید و مجتمع‌های تجاری، اگر با هدف مشخصی مانند خرید، تفریح خانوادگی یا دیدار با دوستان همراه باشد، به خودی خود مسئله‌ای نگران‌کننده نیست اما زمانی که این حضور به پرسه‌ زنی‌های طولانی و بدون هدف تبدیل می‌شود باید پرسید نوجوان امروز برای گذراندن اوقات خود چه انتخاب‌های دیگری در اختیار دارد؟

بخش قابل توجهی از نوجوانان بعدازظهرها، ساعاتی را که می‌تواند صرف ورزش، هنر، آموزش مهارت، پژوهش، کشف استعداد و ارتباط سالم اجتماعی شود، در فضاهایی می‌گذرانند که الزاماً برای رشد آنها طراحی نشده است. از سوی دیگر، بسیاری از امکانات ورزشی، فرهنگی و آموزشی یا محدود هستند یا هزینه استفاده از آنها برای همه خانواده‌ها امکان‌پذیر نیست.

در گفت‌وگو با دکتر ندا خورشیدیان کارشناس مرکز سلامت روان فارس این موضوع را از منظر اجتماعی و روان‌شناختی بررسی کرده ایم اینکه چرا نوجوانان به سمت پاساژگردی و حضور بی‌هدف در مراکز تجاری می‌روند، چه نیازهایی پشت این رفتار وجود دارد و چگونه می‌توان این ساعات طلایی را به فرصتی برای کشف استعداد، مهارت‌آموزی و ساختن آینده نوجوانان تبدیل کرد.

 چرا نوجوانان تا این اندازه به این فضاها گرایش پیدا کرده‌اند؟

یکی از دلایل این موضوع، نبود مراکز تفریحی و فرهنگی مناسب برای تخلیه انرژی نوجوانان است. نوجوانی دوره‌ای است که فرد برای کسب هویت، نیاز زیادی به دیده‌شدن و جلب توجه دارد. اگر نوجوان نتواند این توجه را از مسیرهای مثبت و سازنده به دست آورد، ممکن است برای جلب توجه جامعه به سمت رفتارهایی برود که چندان مناسب نیست.

بخشی از این مسئله می‌تواند به خانواده‌ها مربوط  است ممکن است خانواده به دلیل مشغله یا ناآگاهی،توجه کافی به نوجوان نداشته باشد یا مهارت‌های فرزندپروری لازم را نداشته باشد. از طرف دیگر جامعه نیز گاهی آن‌طور که باید نوجوان را نمی‌بینداستعدادهای او کشف نشده و خود نوجوان نیز شناخت کافی از توانایی‌ها و علایقش ندارد.

نوجوان تجربه زیادی ندارد و در سن هویت‌یابی قرار دارد. به همین دلیل ظاهر، نوع پوشش و اینکه دیگران او را چگونه می‌بینند برایش اهمیت زیادی پیدا می‌کند. این موضوع البته مختص نوجوانان ایرانی نیست و در دوره نوجوانی در جوامع مختلف دیده می‌شود. اما اگر ما نتوانیم توجه مثبت جامعه را به نوجوان بدهیم، ممکن است او تلاش کند این توجه را از مسیرهای منفی به دست آورد.

منظور از توجه مثبت چیست؟

یعنی جامعه برای نوجوان سرمایه‌گذاری کند، استعدادهای او را شناسایی کند و او را در همان مسیری که به آن علاقه و توانایی دارد قرار دهد. 

مثلاً می‌توان تئاترهای شهری برگزار کردبرنامه‌های موسیقی و هنری مناسب نوجوانان داشت و شرایطی ایجاد کرد که مردم، استعداد نوجوانان را ببینند و آنها را تشویق کنند. 

 آیا می‌توان گفت مسئله فقط «پاساژگردی» نیست و پشت این رفتار خلأهای دیگری وجود دارد؟

بله. مسئله اصلی این است که ما هنوز برای اوقات فراغت نوجوانان آن‌طور که باید برنامه‌ریزی نکرده‌ایم. نوجوانان بعدازظهرها انرژی و زمان زیادی دارند و اگر این زمان به شکل مناسبی مدیریت نشود، فرصت طلایی یادگیری و رشد آنها از دست می‌رود.

چه برنامه‌هایی می‌تواند جایگزین این حضورهای بی‌هدف شود؟

 باید متناسب با علاقه و استعداد نوجوانان، فضاهای مختلف ایجاد شود. برای یک نوجوان ممکن است آزمایشگاه و فعالیت‌های علمی جذاب باشد، برای دیگری وسایل الکترونیکی، رباتیک و کارهای فنی و برای نوجوان دیگری فعالیت‌های هنری، پژوهشی یا آموزشی.حتی می‌توان کلاس‌های خیاطی، شیرینی‌پزی، زبان و مهارت‌های مختلف را متناسب با علاقه نوجوانان برگزار کرد.

اما بسیاری از این کلاس‌ها و فعالیت‌ها در مراکز خصوصی هزینه‌بر هستند.

یکی از مشکلات همین است. امکاناتی که در کشورهای مختلف برای نوجوانان فراهم شده، از نظر تفریحی، فرهنگی، ورزشی و آموزشی متنوع است اما در کشور ما اگر چنین امکاناتی هم وجود داشته باشد، در بسیاری از موارد هزینه استفاده از آنها بالاست و همه اقشار جامعه نمی‌توانند از آن بهره‌مند شوند.

در این شرایط چه ظرفیتی برای جبران این خلأ وجود دارد؟

ما امکانات زیادی داریم که می‌توان از آنها استفاده کرد خانه‌های محله، فرهنگسراها، فضاهای شهری، پایگاه‌های مقاومت بسیج و حتی ظرفیت مکان‌های مذهبی. در کنار این فضاها نیز افرادی هستند که تخصص دارند و به صورت جهادی حاضرند به نوجوانان آموزش بدهند.

 نقش استعدادیابی در این میان چقدر مهم است؟

بسیاری از بچه‌ها هنوز استعدادهایشان شناسایی نشده است. ما باید استعدادهای آنها را کشف کنیم و در مسیر مناسب قرار دهیم.

شما به نسل امروز و شرایط متفاوت آن نیز اشاره کردید. این موضوع چه اهمیتی دارد؟

نسل امروز شرایط متفاوتی دارد. بخشی از نوجوانان حتی نسبت به تحصیل نگاه متفاوتی پیدا کرده‌اند و اگر نتوانیم فضای واقعی زندگی آنها را غنی کنیم، ممکن است زمان زیادی را بدون هدف سپری کنند.

امروز فقط نباید نگران حضور نوجوان در فضای مجازی باشیم. حتی اگر نوجوان از فضای مجازی خارج شود و وارد فضای واقعی شود، اگر فضای واقعی سالم و جذابی برای او وجود نداشته باشد، دوباره گوشی به دست می‌گیرد.

در این میان مسئولیت دستگاه‌های متولی چیست؟

مسئولان آموزش و پرورش، شهرداری، اداره ورزش و جوانان و سایر دستگاه‌هایی که با نوجوانان ارتباط دارند باید برای اوقات فراغت آنها برنامه داشته باشند. 

یکی از موضوعات مطرح‌شده، واگذاری اماکن ورزشی به بخش خصوصی و بالا بودن هزینه استفاده از این اماکن است. این موضوع چه پیامدی برای نوجوانان دارد؟

وقتی اماکن ورزشی به بخش خصوصی واگذار می‌شوند، افزایش هزینه استفاده از این فضاها می‌تواند یک سؤال جدی را پیش روی مسئولان قرار دهد آیا نوجوانان خانواده‌هایی که توان پرداخت شهریه باشگاه‌ها را ندارند نباید سهمی از امکانات ورزشی شهر داشته باشند؟

بنابراین شاید مسئله اصلی این باشد که ما باید نگاه‌مان به نوجوان را تغییر دهیم؟

نوجوان فقط یک گروه سنی که باید اوقات فراغتش را پر کرد نیست او سرمایه آینده جامعه است. 

در نهایت اگر بخواهید یک پیام مشخص به خانواده‌ها و مسئولان داشته باشید، چه می‌گویید؟

خانواده‌ها باید نوجوان خود را بشناسند، به علایق او توجه کنند و فقط به درس و نمره محدودش نکنند. مسئولان هم باید زیرساخت و فضای لازم را فراهم کنند.

نباید منتظر باشیم نوجوان خودش راه درست استفاده از زمان را پیدا کند. ما باید فرصت‌های درست را در اختیارش قرار دهیم.

امروز مسئله فقط این نیست که چرا نوجوان پاساژگردی می کند سؤال مهم ‌تر این است که ما چه جایگزین جذاب، سالم و در دسترسی برای او ساخته‌ایم؟ اگر برای این سؤال پاسخ مناسبی پیدا کنیم، می‌توانیم ساعت‌های به ظاهر بی‌هدف نوجوانان را به فرصت‌هایی برای یادگیری، کشف استعداد و ساختن آینده تبدیل کنیم.