سلامت سفره مردم از دامداری تا عرضه زیر ذره‌بین دامپزشکی

مرجان دهقانی- خبرجنوب / سلامت فرآورده‌های دامی، نظارت بر تولید و عرضه گوشت، مقابله با کشتار غیرمجاز، کنترل بیماری‌های مشترک انسان و دام، تأمین دارو و واکسن، حمایت از تولیدکنندگان و چگونگی نظارت بر فعالیت مراکز درمانی دامپزشکی از موضوعاتی است که ارتباط مستقیمی با سلامت و امنیت غذایی جامعه دارد. استان فارس نیز به عنوان یکی از قطب‌های مهم دامپروری کشور، با گستردگی فعالیت‌های دامی و حضور جمعیت قابل توجه عشایری، نیازمند شبکه گسترده‌ای از خدمات، نظارت و پیشگیری در این حوزه است.

در همین راستا، برای بررسی وضعیت نظارت‌های بهداشتی، چالش‌های کشتار غیرمجاز، بیماری‌های مشترک، وضعیت دارو و واکسن و نقش بخش خصوصی در خدمات دامپزشکی، با دکتراحمدرضا تابع بردبار، رئیس سازمان نظام دامپزشکی فارس گفت‌وگو کردیم.

پیش از ورود به موضوع نظارت بر مراکز عرضه، با توجه به اینکه گاهی وظایف سازمان نظام دامپزشکی و اداره کل دامپزشکی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شود، این دو مجموعه چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

برای پاسخ دقیق به موضوع نظارت بر مراکز عرضه، ابتدا باید ساختار دامپزشکی کشور و تفاوت وظایف بخش دولتی و خصوصی را توضیح داد. در ساختار دامپزشکی کشور، سازمان دامپزشکی کشور به عنوان مجموعه حاکمیتی و دولتی فعالیت می‌کند و در استان‌ها ادارات کل دامپزشکی و در شهرستان‌ها ادارات دامپزشکی، وظایف حاکمیتی، نظارتی و بازرسی را انجام می‌دهند. سیاست‌گذاری کلی در حوزه دامپزشکی نیز بر عهده سازمان دامپزشکی کشور است.

در کنار این ساختار، سازمان نظام دامپزشکی قرار دارد که متولی بخش خصوصی دامپزشکی است. بخشی از امور از سوی دولت به بخش خصوصی واگذار شده است؛ از جمله امور مربوط به دارو، درمان، پیشگیری و فعالیت مسئولان فنی و بهداشتی.

در مراکز مختلفی مانند کشتارگاه‌ها، کارخانه‌ها، سردخانه‌ها، مراکز بسته‌بندی و واحدهای تولیدی، مسئولان فنی و بهداشتی حضور دارند و تولید تحت نظارت آنها انجام می‌شود.

در استان فارس حدود ۴۷۰ تا ۴۸۰ مسئول فنی و بهداشتی در مراکز مختلف از جمله کشتارگاه‌ها، سردخانه‌ها، کارخانه‌های خوراک دام و مراکز تولید دام، طیور و آبزیان فعالیت می‌کنند. سازمان نظام دامپزشکی وظیفه تأیید صلاحیت و رتبه‌بندی این نیروها را بر عهده دارد و نیروهایی با مدارک تحصیلی دکتری تخصصی، دکتری عمومی، کارشناسی ارشد، کارشناسی و کاردانی در این حوزه فعالیت دارند.

با توجه به نگرانی مردم درباره سلامت گوشت و فرآورده‌های دامی، نظارت بر قصابی‌ها، رستوران‌ها و مراکز عرضه چگونه انجام می‌شود؟

گوشتی که تولید می‌شود از مراحل مختلف تحت نظارت قرار دارد و زمانی که به مراکز عرضه می‌رسد، نظارت حاکمیتی و دولتی در این بخش انجام می‌شود. بازرسان اداره دامپزشکی به صورت دوره‌ای و همچنین موردی از قصابی‌ها و رستوران‌ها بازدید می‌کنند تا مشخص شود گوشتی که در این مراکز عرضه یا مصرف می‌شود، همان محصولی است که تحت نظارت دامپزشکی تولید شده است.

یکی از مواردی که در این بازدیدها بررسی می‌شود، جلوگیری از عرضه گوشت حاصل از کشتار غیرمجاز یا قاچاق است. بنابراین نظارت بر این مراکز به طور کامل در چارچوب وظایف مجموعه حاکمیتی دامپزشکی انجام می‌شود.

البته در مواردی که دولت نیروی کافی در اختیار نداشته باشد، برخی امور به صورت خرید خدمت از بخش خصوصی انجام می‌شود. برای مثال در زمینه واکسیناسیون دام‌ها، به دلیل پراکندگی دام‌ها و گستردگی محل‌های نگهداری آنها، از ظرفیت واکسیناتورهای بخش خصوصی استفاده می‌شود.

آیا مردم امکان گزارش تخلفات بهداشتی را دارند؟

بله. سامانه تلفنی ۱۵۱۲ در سراسر کشور فعال است و مردم می‌توانند هرگونه تخلف بهداشتی در حوزه دامپزشکی را از طریق این شماره گزارش کنند. این سامانه زیر نظر ادارات کل دامپزشکی استان‌ها فعالیت دارد.

گزارش‌های مردمی پس از ثبت، به بخش مربوطه ارجاع می‌شود و بر اساس گزارش، بازدید موردی انجام خواهد شد. بنابراین اگر مردم در قصابی، رستوران، مراکز عرضه یا سایر واحدهای مرتبط با دامپزشکی با تخلفی مواجه شدند، می‌توانند موضوع را از طریق ۱۵۱۲ اعلام کنند و نتیجه پیگیری نیز به آنها اطلاع داده می‌شود.

کشتار غیرمجاز دام در برخی مناطق حاشیه‌ای شهرها همچنان یکی از نگرانی‌های جدی سلامت عمومی است. برای مقابله با این پدیده چه اقداماتی انجام شده است؟

در حوزه صدور مجوزهای بهداشتی، تلاش شده فرآیندها تسهیل شود. هر واحد تولیدکننده، پرورش‌دهنده، بسته‌بندی‌کننده یا عرضه‌کننده محصولات دامی باید در کنار پروانه بهره‌برداری، پروانه بهره‌برداری بهداشتی دامپزشکی نیز داشته باشد.

صدور و تمدید پروانه‌های بهداشتی اماکن دامی از جمله دامداری‌ها، میدان‌های دام، کارخانه‌های خوراک دام و انبارهای نهاده‌های دامی، در چارچوب وظایف واگذارشده به سازمان نظام دامپزشکی انجام می‌شود.

این فرآیند به صورت سامانه‌ای و تا حد زیادی غیرحضوری انجام می‌شود. متقاضیان می‌توانند از طریق سامانه سماک متعلق به وزارت جهاد کشاورزی درخواست خود را ثبت کنند. پس از ثبت درخواست، بازدید از محل انجام می‌شود و در صورت انطباق شرایط بهداشتی با دستورالعمل‌های مربوط، پروانه صادر خواهد شد.

واحدهای تولیدی و مرتبط نیز باید مسئول فنی و بهداشتی داشته باشند تا تولید در ساعات فعالیت، تحت نظارت انجام شود.

نوسانات قیمت نهاده‌های دامی و دارو چه تأثیری بر سلامت دام‌های استان داشته است؟

افزایش قیمت نهاده‌ها می‌تواند باعث تغییر در جیره غذایی دام شود، اما تلاش مجموعه دامپزشکی این است که به صورت تخصصی از جیره‌های جایگزین و مواد مناسب استفاده شود تا تغییرات در تغذیه، تأثیر قابل توجهی بر سلامت دام و کیفیت تولید نداشته باشد.

در حوزه دارو و واکسن نیز در سال‌های اخیر تلاش شده کمبودی ایجاد نشود. حتی در شرایط جنگی، ذخایر دارویی و واکسن در وضعیت پایدار قرار داشت و دارو و واکسن مورد نیاز دامداران تأمین می‌شد.

در آن شرایط حتی به مرحله کمبود یا وضعیت استراتژیک نرسیدیم و دارو و واکسن به صورت روان در اختیار دامداران قرار گرفت. کلینیک‌های دامپزشکی، داروخانه‌ها، آزمایشگاه‌ها و مراکز واکسیناسیون بخش خصوصی نیز فعال بودند و خدمات خود را ارائه کردند.

استفاده از دارو در دام و طیور چگونه از نظر سلامت محصولات کنترل می‌شود؟

اصل بر این است که از حداقل دارو و واکسن مورد نیاز استفاده شود و پرورش تا حد امکان به شکل طبیعی انجام شود. با این حال، به دلیل گستردگی واحدهای پرورش و امکان شیوع بیماری‌های ویروسی، باکتریایی و انگلی، استفاده اصولی از دارو و واکسن در موارد ضروری اجتناب‌ناپذیر است.

یکی از نکات مهم در این زمینه، رعایت «دوره پرهیز از مصرف» است. هر دارو با توجه به ترکیب و فرمول شیمیایی خود، دوره پرهیز مشخصی دارد و در این مدت محصول نباید برای مصرف انسانی عرضه شود.

پس از سپری شدن دوره تعیین‌شده و اطمینان از اینکه باقی‌مانده دارویی در محصول وجود ندارد، فرآورده می‌تواند وارد چرخه عرضه و مصرف شود.

ارتباط سازمان نظام دامپزشکی با کلینیک‌ها، داروخانه‌ها، آزمایشگاه‌ها و دامپزشکان بخش خصوصی چگونه است؟

صد درصد حوزه بخش قابل توجهی از امور درمان، دارو و پیشگیری به بخش خصوصی واگذار شده است. در استان فارس مراکز مختلف درمانی برای حیوانات خانگی، آبزیان، طیور و دام‌های بزرگ فعالیت دارند.

بر اساس ماده ۲ قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی، امور مربوط به مراکز درمانی، آزمایشگاه‌ها، داروخانه‌ها و مراکز مرتبط در چارچوب سیاست‌های سازمان دامپزشکی کشور توسط سازمان نظام دامپزشکی انجام می‌شود.

سازمان دامپزشکی کشور سیاست‌ها و ضوابط مربوط به چگونگی تأسیس این مراکز را تعیین می‌کند و سازمان نظام دامپزشکی متقاضیان را با آیین‌نامه‌ها تطبیق داده و پروانه تأسیس و تمدید آنها را صادر می‌کند.

در کنار نظارت سازمان نظام دامپزشکی، نظارت حاکمیتی نیز به صورت دوره‌ای و موردی انجام می‌شود.

در صورت وجود شکایت مردمی نیز موضوع قابل پیگیری است و اگر تخلفی تهدیدی علیه بهداشت عمومی محسوب شود، می‌تواند جنبه جرم پیدا کرده و از مسیر قضایی دنبال شود.

در مورد نگهداری حیوانات خانگی و مراکز ارائه خدمات به این حیوانات چه نظارتی وجود دارد؟

مراکز درمانی حیوانات خانگی نیز مانند سایر مراکز دامپزشکی در چارچوب ضوابط و مقررات فعالیت می‌کنند. صدور و تمدید پروانه فعالیت آنها توسط سازمان نظام دامپزشکی انجام می‌شود و نظارت حاکمیتی نیز بر عملکرد این مراکز وجود دارد.

اگر مردم نسبت به نحوه ارائه خدمات یا مسائل بهداشتی این مراکز شکایت یا انتقادی داشته باشند، می‌توانند موضوع را از طریق سامانه ۱۵۱۲ اعلام کنند تا بررسی لازم انجام شود.

خدمات دامپزشکی و واکسیناسیون دام‌های عشایر چگونه انجام می‌شود؟

فارس یکی از استان‌های بزرگ عشایری کشور است و به دلیل جابه‌جایی و کوچ دام‌ها، ارائه خدمات بهداشتی نیازمند برنامه‌ریزی و هماهنگی است.

در این زمینه میان اداره کل دامپزشکی استان و اداره کل امور عشایر هماهنگی وجود دارد و برنامه‌های واکسیناسیون و خدمات بهداشتی دام عشایر بر اساس سیاست‌های سازمان دامپزشکی کشور و با همکاری دستگاه‌های مرتبط اجرا می‌شود.

پیشگیری و کنترل کشتارهای غیرمجاز در حیطه وظایف اداره کل دامپزشکی است. ادارات دامپزشکی شهرستان‌ها با انجام گشت و بازدید در سطح شهر و حومه، با این پدیده برخورد می‌کنند.

در این زمینه اقدامات مختلفی انجام شده و در برخی مناطق با کمک نیروی انتظامی و شهرداری، مراکزی که مردم برای کشتار مستقیم دام به آنها مراجعه می‌کردند، جمع‌آوری شده است. در برخی مناطق نیز مراکزی تحت عنوان کشتارگاه‌های موقت وجود داشته که با حضور ناظر بهداشتی و تحت نظارت سازمان دامپزشکی فعالیت می‌کنند.

توصیه جدی ما به مردم این است که گوشت مورد نیاز خود را از مراکز مجاز و گوشت‌های بسته‌بندی و دارای نظارت تهیه کنند.

متأسفانه در برخی موارد، افرادی با وجود برخورد قانونی، پلمب مغازه و معرفی به دستگاه قضایی، دوباره اقدام به کشتار غیرمجاز می‌کنند که در این موارد نیز همکاران ما در بخش دولتی موضوع را مجدداً پیگیری می‌کنند.

با توجه به تغییرات اقلیمی و جابه‌جایی پرندگان، وضعیت بیماری‌های مشترک انسان و دام در استان چگونه است؟

یکی از مأموریت‌های بسیار مهم مجموعه دامپزشکی، پیشگیری و کنترل بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان است. تعداد این بیماری‌ها بسیار زیاد است و بیش از ۸۰۰ نوع بیماری مشترک بین انسان و دام وجود دارد.

بیماری‌هایی مانند تب مالت، هاری، تب کریمه کنگو و کیست هیداتید از جمله بیماری‌هایی هستند که کنترل بیشتری روی آنها صورت می‌گیرد. بخشی از اقدامات از طریق واکسیناسیون انجام می‌شود و در مواردی که دام به بیماری‌هایی مانند تب مالت یا سل مبتلا باشد، دام شناسایی شده به کشتارگاه منتقل می‌شود تا از انتقال بیماری جلوگیری شود.

در حوزه پرندگان نیز آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان از بیماری‌های بسیار مهم و خطرناک است. برای پایش بیماری‌ها از سامانه‌های هوشمند و اطلاعات مربوط به شیوع بیماری در مناطق مختلف استفاده می‌شود. به محض اینکه نشانه‌ای از بیماری در منطقه‌ای مشاهده شود، هشدارهای لازم صادر و اقدامات قرنطینه‌ای و بهداشتی انجام می‌شود.

در صورت مشاهده علائم بیماری در کشور، استان یا شهرستان، اقدامات سریع توسط ادارات کل دامپزشکی و با کمک بخش خصوصی انجام می‌شود.

مرغداری‌ها نیز از زمان جوجه‌ریزی تا دوره پرورش و زمانی که محصول برای عرضه وارد بازار می‌شود، تحت نظارت دامپزشکی قرار دارند و کنترل‌های لازم انجام می‌شود.

آیا در شرایط فعلی نیاز به هشدار خاصی به مرغداران یا مردم وجود دارد؟

هر زمان که هشداری درباره بیماری‌های مهم صادر شود، موضوع به واحدهای مربوطه از جمله مرغداری‌ها اعلام خواهد شد. سیستم پایش و کنترل بیماری‌ها به صورت مستمر فعال است و برای مقابله با بحران‌های احتمالی نیز کمیته‌های تخصصی در استان و شهرستان فعالیت دارند.

این کمیته‌ها با حضور دستگاه‌های مرتبط از جمله محیط زیست، وزارت بهداشت و درمان، نیروی انتظامی، استانداری، اتحادیه‌ها و تعاونی‌های دامداران و بخش خصوصی و دولتی دامپزشکی تشکیل می‌شوند.

فعالیت این کمیته‌ها فقط به زمان بحران محدود نیست و جلسات آنها برای پیشگیری، هماهنگی و آمادگی بیشتر نیز در طول سال برگزار می‌شود.

بیماری‌هایی که حتی مشترک بین انسان و دام نیستند، اما می‌توانند تولید و منابع غذایی را تحت تأثیر قرار دهند، مانند تب برفکی نیز تحت کنترل و پایش قرار دارند.

در برخی بیماری‌ها، ریشه‌کنی تنها با اقدامات داخل یک استان یا حتی یک کشور امکان‌پذیر نیست و نیاز به قرنطینه قوی و همکاری استان‌های همجوار و حتی کشورهای همجوار وجود دارد. به همین دلیل همکاری‌های بین‌استانی و بین‌المللی نیز برای کنترل و ریشه‌کنی بیماری‌ها اهمیت دارد.

فارس ظرفیت بالایی در تولید محصولات دامی و صادرات دارد. تولیدکنندگان برای صادرات با چه چالش‌هایی در دریافت مجوزهای بهداشتی مواجه هستند؟

استان فارس یکی از قطب‌های بزرگ دامپروری کشور است و در زمینه دام، طیور، آبزیان و محصولات مختلف دامی ظرفیت بالایی دارد. بخشی از تولیدات استان علاوه بر مصرف داخل استان، به سایر استان‌ها و کشورهای دیگر صادر می‌شود.

در صادرات، کشور مقصد دارای پروتکل بهداشتی مشخصی است که باید رعایت شود. از آنجا که محصول با نام جمهوری اسلامی ایران صادر می‌شود، باید از نظر بهداشتی و کیفی استانداردهای کشور مقصد را داشته باشد.

بر اساس اینکه مقصد صادرات کدام کشور باشد، استانداردها و پروتکل‌های بهداشتی متفاوت خواهد بود. پس از بررسی محصول و انجام آزمایش‌های لازم، در صورت اطمینان از رعایت الزامات بهداشتی، گواهی بهداشتی صادر می‌شود.

در فارس نیز سکوهای صادراتی وجود دارد و ناظران بهداشتی بخش دولتی و خصوصی در این مراکز حضور دارند. پس از انجام کنترل‌های قرنطینه‌ای، بررسی سلامت محصول و آزمایش‌های مورد نیاز بر اساس پروتکل کشور مقصد، فرآیند صادرات انجام می‌شود.

آیا این فرآیند با بروکراسی اداری همراه است؟

به دلیل پراکندگی دام‌ها و شرایط کوچ، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی نیز در ارائه خدمات پیشگیرانه و واکسیناسیون اهمیت دارد.

آیا تداخل وظایف میان دستگاه‌هایی مانند شهرداری، مرکز بهداشت و دامپزشکی در حوزه کشتارگاه‌ها و مسائل مرتبط با سلامت عمومی مشکل‌ساز است؟

قانون وظایف هر دستگاه و سازمان را مشخص کرده است. در برخی موضوعات نیز که انجام کار نیازمند همکاری چند دستگاه است، کمیته‌ها و کمیسیون‌های مشترک تشکیل شده و وظایف هر مجموعه مشخص می‌شود.

در موضوع بیماری‌های مشترک انسان و دام، دستگاه‌هایی مانند جهاد کشاورزی، محیط زیست، وزارت بهداشت، نیروی انتظامی و سایر دستگاه‌های حاکمیتی در قالب کمیته‌های مشترک همکاری می‌کنند.

در موضوعاتی مانند جمع‌آوری حیوانات بلاصاحب نیز وظیفه قانونی دستگاه مربوط مشخص است، اما هر زمان که نیاز به همکاری باشد، مجموعه دامپزشکی برای حفظ بهداشت عمومی و رفاه مردم همکاری لازم را انجام می‌دهد.

جزیره‌ای عمل کردن دستگاه‌ها می‌تواند محدودیت‌هایی ایجاد کند و اگر هر سازمان فقط وظایف خود را بدون توجه به همکاری بین‌بخشی انجام دهد، ممکن است مشکلاتی به وجود بیاید. در مقابل، اگر دستگاه‌ها وظایف خود را به شکل مکمل انجام دهند، نتیجه بهتری در حوزه سلامت عمومی و امنیت غذایی حاصل خواهد شد.

با توجه به اهمیت امنیت غذایی، نقش دامپزشکی را در این حوزه چگونه ارزیابی می‌کنید؟

تولید و تأمین غذای سالم یکی از مؤلفه‌های مهم امنیت اجتماعی است و مجموعه دامپزشکی خود را در خط مقدم این حوزه می‌داند.

از مرحله تولید و پرورش دام و طیور تا فرآوری، بسته‌بندی، حمل و عرضه، نظارت‌های بهداشتی مختلفی وجود دارد و تلاش مجموعه دامپزشکی این است که خللی در تولید بهداشتی و کیفیت فرآورده‌های دامی ایجاد نشود.

همکاری میان بخش دولتی و خصوصی نیز در این مسیر اهمیت زیادی دارد. بخش دولتی سیاست‌گذاری و نظارت حاکمیتی را انجام می‌دهد و بخش خصوصی به عنوان مجری بخش مهمی از خدمات، در حوزه درمان، پیشگیری، دارو، واکسیناسیون و مسئولان فنی و بهداشتی فعالیت می‌کند.

هدف نهایی همه این اقدامات، حفظ سلامت مردم، تأمین غذای سالم و صیانت از امنیت غذایی جامعه است.