داستان یک نوشیدنی تلخ شیرین!

مردم ایران روزانه  ۱۶۵ میلیون فنجان چای  می نوشند

مرجان دهقانی «خبرجنوب» /  امروز، "روز جهانی چای" است؛ نوشیدنی گرم و دلنشینی که نه‌تنها یک نوشیدنی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی ما ایرانیان است. داستان ورود چای به ایران، روایتی جذاب از سفر، تجارت و ذائقه‌شناسی است. در اواخر دوره قاجار، کاشف‌السلطنه، دیپلمات ایرانی، با تلاش فراوان بذر چای را از هند به ایران آورد و کشت آن را در شمال کشور آغاز کرد. امروز، لاهیجان به عنوان پایتخت چای ایران شناخته می‌شود و مزار کاشف‌السلطنه، در میان بوته‌های سبز چای، یادآور این تلاش تاریخی است. 

چای، پرطرفدارترین نوشیدنی ایرانی‌هاست؛ نوشیدنی که در شادی و غم، در میهمانی‌های مجلل و خانه‌های ساده، در سفر و حضر، و حتی در لحظات تنهایی، همراه همیشگی ماست. یک فنجان چای داغ، نه‌تنها خستگی را از تن بیرون می‌کند، بلکه نماد مهمان‌نوازی و گرمی روابط ایرانی‌هاست. از چایخانه‌های قدیمی تا قهوه‌خانه‌های مدرن، از سماورهای زغالی تا قوری‌های امروزی، چای همواره جایگاه خود را حفظ کرده است. 

در این گزارش، به سراغ ماجرای ورود چای به ایران و جایگزینی آن در فرهنگ نوشیدنی های ایرانیان به جای قهوه رفتیم. همراه ما باشید تا بیشتر از این نوشیدنی محبوب بدانیم! 

تاریخچه گیاه چای

حدود پنج هزار سال پیش بوته ی چای برای نخستین بار در چین شناخته شد که با گذر زمان خواص درمانی آن را  نیز کشف کردند. از آن جایی که چینی ها این گیاه را ارزشمند می دانستند و اغلب برای مصارف دارویی استفاده می کردند؛ آن را به شکل های مختلفی فرآوری کرده و مورد استفاده قرار می دادند. البته افسانه هایی برای اینکه چینی ها چطور با چای آشنا شدند و آن را به شکل نوشیدنی مصرف نمودند نیز وجود دارد.

اما روز جهانی چای

برای اولین بار در سال ۲۰۰۵ در دهلی نو (هند) روز جهانی را چای نامگذاری کردند و جشن گرفتند. هدف از نامگذاری این روز به عنوان روز جهانی چای و برگزاری مراسم، جلب توجه دولت و شهروندان به اهمیت تولید این محصول، تجارت و تاثیر آن بر زندگی کارگران، چایکاران و زحمتکشان صنعت تولید چای است.

از سال ۲۰۰۶ میلادی به بعد سایر کشورهای چای خیز همچون بنگلادش، سریلانکا، نپال، ویتنام، اندونزی، کنیا، مالاوی، مالزی، اوگاندا، هند و تانزانیا و… از روز جهانی چای استقبال کردند و تا به امروز همه ساله با بزرگداشت روز جهانی چای و برگزاری جشن، توسعه پرورش این گیاه ارزشمند و افزایش تولید و صادرات آن را مهم می شمارند.

پیش از چای

پیش از این که چای در ایران شناخته شود، قهوه شناخته شده بود. قهوه در جهان اسلام مصرف داشت. ایرانیانی که برای زیارت به مکه و اماکن مقدسه به کشورهای اسلامی و ترکیه عثمانی مسافرت می کردند، با قهوه آشنا شدند و آن را به ایران آوردند. در ابتدا قهوه نوشی در ایران عمومیت نداشت و مصرف آن فقط در دربار مرسوم بود. پس از آن اندک اندک قهوه نوشی میان برخی از اقشار مردم به ویژه نخبگان و اعیان رسم شد. به همین سبب مکان هایی که قهوه درست می کردند، به قهوه خانه معروف شدند. این را هم توجه داشته باشیم که در ترکیۀ عثمانی مکان های قهوه نوشی به نام قهوه خانه نامیده می شد. بعدها که چای به ایران آمد، ابتدا چای "ختایی" نوشیده می شد که گیاه آن را از ختای چین می آوردند. در دوره صفوی نخستین بار همان طور که گفتم اولئاریوس در سفرنامه اش به چای نوشی اشاره کرده است. بعدها که چای نوشیدن در قهوه خانه ها عمومیت پیدا کرد و ذائقه مردم با چای آشنا شد، کم‌کم چای جای قهوه را در قهوه خانه ها گرفت، اما نام قهوه خانه همچنان برروی این مکان باقی ماند. البته هنوز در بعضی جاهای ایران به قهوه خانه چای خانه می گویند.

نخستين قهوه‌خانه‌ها در ايران در دوره صفويان و به احتمال زياد در زمان سلطنت شاه طهماسب در شهر قزوين پديد آمد و بعد در زمان شاه عباس اول در شهر اصفهان توسعه يافت. این شهر دومین مکانی است که «قهوه‌خانه» در آن دایر شده و یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور در گسترش قهوه‌خانه‌ها بوده است.

از شیر گاو تا شربت زعفران

 سفر تاریخی نوشیدنی‌های ایرانی از باستان تا امروز

تاریخچه نوشیدنی‌ها در ایران، داستانی طولانی و جذاب دارد که به دوران اولین امپراتوری‌های باستانی بازمی‌گردد. در آن زمان، نوشیدنی‌ها نه تنها برای رفع تشنگی، بلکه به عنوان بخشی از فرهنگ پذیرایی و مهمان‌نوازی ایرانیان مورد استفاده قرار می‌گرفتند. 

همان‌طور که سبک زندگی در دربار با زندگی مردم عادی تفاوت داشت، نوشیدنی‌های مورد استفاده آن‌ها نیز متفاوت بود. در حالی که دربار از نوشیدنی‌های متنوع و گران‌قیمت لذت می‌برد، مردم عادی در بهترین حالت از شیر گاو و بز استفاده می‌کردند. آب، ساده‌ترین و معمول‌ترین نوشیدنی بود، اما ایرانیان با خلاقیت خود، با مخلوط کردن آب و سرکه، نوشیدنی گوارایی تهیه می‌کردند که هم خنک‌کننده بود و هم برای سلامتی مفید. 

ابن‌سینا و تولد عرقیجات گیاهی 

نوشیدنی‌های سنتی و عرقیجات گیاهی برای اولین بار در زمان ابن‌سینا، دانشمند بزرگ ایرانی، رواج یافت. او اولین کسی بود که از گیاهان اسانس تهیه کرد و راه را برای تولید نوشیدنی‌های معطر و درمانگر هموار ساخت. این نوآوری، تحولی بزرگ در فرهنگ نوشیدنی‌های ایرانی ایجاد کرد. 

سفر چای به ایران

پیش از سال ۱۲۸۰ هجری شمسی، ایرانیان به جای چای، قهوه می‌نوشیدند. این سنت به حدی ریشه‌دار بود که حتی پس از رواج چای، نام "قهوه‌خانه" بر جای ماند.

اگرچه چینی‌ها از سه قرن پیش از میلاد چای می‌نوشیدند، این نوشیدنی دیرتر به ایران راه یافت. ابتدا بازرگانان، چای را از طریق جاده ابریشم و سپس از هند به ایران آوردند. در ابتدا، چای بیشتر به عنوان یک ماده دارویی شناخته می‌شد و در کتاب‌های پزشکی دوران صفوی و قاجار ثبت شده بود. 

کاشف‌السلطنه؛ پدر چای ایران

حاج محمد میرزا کاشف‌السلطنه، دیپلمات فرهیخته‌ای که نسبش به عباس میرزا نایب‌السلطنه می‌رسید، در سال ۱۲۴۴ شمسی در تربت حیدریه متولد شد. پس از تحصیل در فرانسه و مأموریت در هند، زمانی که به عنوان کنسول ایران در هند خدمت می‌کرد، با صنعت چای آشنا شد. او در بازگشت به ایران در سال ۱۲۷۹ شمسی، مقدار زیادی بذر و نهال چای را مخفیانه به کشور آورد.

اولین باغ‌های چای ایران

کاشف‌السلطنه پس از بررسی‌های دقیق، لاهیجان و تنکابن را برای کشت چای انتخاب کرد. اولین باغ‌های چای در سال ۱۲۷۹ شمسی احداث شدند. او نه تنها کشت چای را گسترش داد، بلکهاولین کارخانه چایسازی را تأسیس کرد، کتاب "رساله دستورالعمل زراعت چای" را نوشت، روش‌های علمی چیدن برگ، درجه‌بندی و فراوری را آموزش دادو ماشین‌آلات پیشرفته از چین وارد کرد.

مشکلات و مخالفت‌ها

این راه برای او  پر از چالش بود چرا که بسیاری به موفقیت این طرح شک داشتن، کشاورزان محلی در ابتدا همکاری نمی‌کردند نیاز به آموزش گسترده نیروی کار وجود داشت و رقابت با چای وارداتی مشکل بود.

مرگ تراژیک و میراث ماندگار

کاشف‌السلطنه در سال ۱۳۰۷ شمسی، هنگام بازگشت از سفر هند برای خرید بذر جدید، در سانحه‌ای درگذشت. طبق وصیتش، او را در تپه‌های چای لاهیجان به خاک سپردند.

گسترش صنعت چای

پس از کاشف‌السلطنه کشت چای از تنکابن تا رضوانشهر تالش گسترش یافت. جالب است بدانیم که - در سال ۱۳۱۱ شورای چای تشکیل شددر سال ۱۳۳۴ سازمان چای تأسیس گردیدو  امروز سالانه حدود ۲۵ هزار تن چای تولید می‌شود.

چای امروز ایران: 

امروزه لاهیجان به عنوان پایتخت چای ایران شناخته می‌شود و کشت چای از تنکابن تا رضوانشهر تالش ادامه دارد. چای ایرانی نه‌تنها یک نوشیدنی محبوب، بلکه بخشی از فرهنگ و تاریخ ماست. از قهوه‌خانه‌های قدیمی تا سماورهای امروزی، چای همیشه جایگاه ویژه‌ای در زندگی ایرانیان داشته است. 

آرامگاه کاشف‌السلطنه در لاهیجان، یادآور تلاش‌های او برای رواج چای در ایران است. موزه تاریخ چای در کنار این آرامگاه، روایتگر داستان پرپیچ‌و‌خم این نوشیدنی دوست‌داشتنی است؛ داستانی از تلخی‌ها و شیرینی‌هایی که چای را به نوشیدنی همیشه محبوب ایرانیان تبدیل کرد.

از آن روزی که کاشف‌السلطنه اولین بذرها را کاشت، بیش از ۱۲۰ سال می‌گذرد. این داستان، روایت پشتکار مردی است که با وجود تمام سختی‌ها، صنعتی را در ایران پایه گذاشت که امروز بخشی از فرهنگ ما شده است. موزه چای لاهیجان، نه تنها یادبود کاشف‌السلطنه، که نماد تلاش‌های بی‌وقفه او برای خودکفایی ایران است.

حقایقی خواندنی در مورد چای

تقریبا ۱۵۰۰ نوع چای مختلف در جهان وجود دارد.

به طور میانگین ، ۸۵ درصد از چایی که در دنیا استفاده می شود ، چای یخی است.

کلمه چای از زبان چینی بر گرفته شده است.

چای یک نوشیدنی ملی در کشور ایران و افغانستان محسوب می شود.

مردم روسیه در قرن ۱۷ شروع به نوشیدن چای کردند اما از آن جایی که چای در این کشور قیمت بالایی داشت ، تا قرن ۱۹ رواج پیدا نکرد و در بین مردم جا نیفتاد.

چای در روسیه با سماور یا در یک محفظه فلزی درست می شد.

تقریبا بین ۴ الی ۱۲ سال طول می کشد تا گیاه چای به ثمر برسد.

سه سال هم طول می کشد تا این گیاه آماده برداشت شود.

چای سیاه طولانی ترین فرآیند اکسیداتیون را دارد و چای سفید کوتاه ترین فرایند را دارد.

به دلیل اینکه چای رطوبت را جذب می کند ، پس بسیار مهم است که گیاه چای را حتما در یک ظرف دربسته و محکم نگه دارید و فضای کوچکی را برای نگهداری انتخاب نکنید.

مردم ایران در روز ۱۶۵ میلیون فنجان چای مصرف می کنند که در سال برابر با ۶۲ میلیارد فنجان می شود.

کشورهای تولیدکننده چای ، بیشتر آرژانتین ، ایران ، چین ، هند ، اندونزی ، کنیا ، سریلانکا و تانزانیا هستند.

اگر برگ‌های گیاه چای چیده نشود ، این گیاه به یک درخت تبدیل خواهد شد.

تقریبا ۶ دسته بندی پایه برای چای وجود دارد : چای سفید ، چای زرد ، چای سبز ، چای اولونگ ، چای سیاه و چای مخمری.

بعضی از مشاوران خانواده عقیده دارند که زن و شوهر هنگام جر و بحث باید بحث را متوقف کرده و کمی چای بنوشند زیرا چای از لحاظ ذهنی آن ها را آرام می کند.

بسیاری از کسانی که عاشق چای بودند ، چای کیسه ای را بدترین نوع اختراع برای قرن بیستم می دانستند ، زیرا آن‌ها عقیده داشتند دانه های چای باید در مدت زمان مخصوص خودش دم بکشد و همین باعث خوشمزگی طعم چای می‌شود.

یک فنجان چای تقریبا نصف یک فنجان قهوه کافئین دارد.

شستن برگ چای ، کافئین آن را تا حد زیادی از بین می برد.

اولین چای هم در قهوه خانه‌ها به فروش رسید.

چای نسبت به نوشیدنی های دیگر ، به آب بسیار کم تری نیاز دارد.