میراث‌داران عشق

هدیه سادات میرمرتضوی-خبر جنوب/ شاه‌نشین ارگ کریم‌خان، در ضیافتی فرهنگی، میزبان خاندانی شد که از مفاخر دیار فارس هستند. در رویداد مهم هنری دیگری از اداره‌ی میراث فرهنگی استان به مناسبت هفته‌ی صنایع‌دستی با حضور مسئولین، استادکارها و هنردوستانی که دل در گروهی هنرهای اصیل ایرانی به‌خصوص خاتم‌کاری دارند. لحظاتی ناب از این نشست فرهنگی را با هم تجربه کنیم.

مکتب شیراز و هنر بی‌بدیل خاتم‌کاری آن

«درباره‌ی مکتب شیراز صحبت کردن، هم سخت است و هم آسان. قرن‌های هفت و هشت همواره پیرامون مکتب شیراز سخن گفته شده است. شیرازی که شاید مکتب بی‌نظیرش در همه‌ی دوران‌های تاریخی زبان‌زد بوده است. تفاوت‌های آن با مکاتب دیگر قابل تأمل است.» مدیرکل اداره‌ی جهانگری، صنایع‌دستی و گردشگری سخنانش را با این کلمات شروع می‌کند و سپس در وصف خاندان گلریزخاتمی که همگی به هنر خاتم اشتغال دارند می‌گوید: «اصالت در خاندان است، نه صرفا اصالت بر هنر. خاندانی که نام آن برخاسته از گلریزه‌هایی است که بر خاتم بوده و تمامی این قرون را به نام نقش و نقوش خاتم دنبال کرده است. خاندانی که به نامش مفتخریم و خاتمی که بودنش در این سرای هنر و شیراز بزرگ افتخارآفرین است.» بهزاد مریدی در وصف هنر خاتم‌کاری شیراز بیان می‌کند: «مکتب شیراز در نگارگری و تذهیب به چیدمان متقارن و هندسی شهرت دارد. خاتم‌کاری تجسم همان تذهیب‌ها در قالب چوب و فلز است. نظم ریاضی حاکم بر گل خاتم همان نظم است که در شمسه‌های تذهیب مکتب شیراز یافت می‌شود. گویا تمامی استعارات و زیبایی‌ها نه فقط در رندی حافظ، نه فقط در کلام سعدی، که در هنر آن نیز جلوه‌گر است.»

خاتم به روایت تصاویر و ابزار

عبدالخالق گلریز خاتمی، پدر خاتم‌کاری ایران است. پیر سپیدمویی که با حافظه‌ای سرشار، دورتادور اتاق عکس‌های قدیمی‌ای را که در قالب نمایشگاهی کنار اشیای خاتم‌کاری‌ نفیس قرار گرفته، توضیح می‌دهد تا تاریخ این هنر را در خاندانش روایت کند. «این‌ها در عکس پدرم و پسرعمه‌ا‌م و کارمندهای اداره‌ی آرت(هنر) هستند. این عکس مال اداره‌ی آرت اصفهان است که پدر و عموی من خاتم‌سازی را آنجا بردند. اینجا عمو و پدرم در مدرسه‌ی هنر شیراز به کلیمیان درس می‌داده‌اند. ایشان عبدالعلی گلریزخاتمی است که در بریدن منظم استخوان و پیچندگی(گُل‌بَندی) همتا نداشت. ایشان مشدی‌حسین است. تمام درهای موزه باستان ایران و شاه‌عبدالعظیم کار اوست. این، حسن آقای گلریزخاتمی هنرمندی است که بهترین اِرِه‌دار نخ و در کار اره استاد بود.»

هم‌زمان، مجید سلیمی معاون صنایع‌دستی استان نیز پابه‌پای استاد سالن را دور می‌زند و توضیحاتی می‌دهد: «دوستان! خاتم‌کاری شیراز پنج رشته را شامل می‌شود. یکی از سخت‌ترین آن‌ها که قوای فیزیکی بالایی می‌خواهد اصطلاحا به استادی آن اره‌داری می‌گویند. چندین سال باید یک خاتم‌کار با اره‌های مختلف کار می‌کرده تا می‌توانسته درست برش بزند.» حالا نوبت این است که با ابزار، روایت عملی این هنر نشان داده شود. سلیمی توضیح می‌دهد: «پیچندگی، یکی از رشته‌های دقیق است و دقتی که در خاتم شیراز روی برش‌زنی و پیچندگی هست نظیر ندارد.» استاد همراه برادرزاده‌‌اش توضیحات دقیقی درباره‌ی طرز کار با اشیا همراه با اسامی‌شان ارایه می‌دهد. سپس قسمتی از گل‌های خاتم‌کاری این هنر که از صندوق کربلا، زیاد آمده، دست‌به‌دست می‌چرخد و همه‌ از نزدیک ظرافت خاتم شیراز را تحسین می‌کنند.

شاگردان خلف استاد

آرش گلریزخاتمی هنرمند دیگری از این خاندان است که موفق شده در سال‌های دورتر، جوان‌ترین هنرمندی شود که درجه‌‌ی یک هنری معادل دکتری را کسب کرده است. «هنر خاتم‌سازی در خانواده‌ی گلریزخاتمی، نزدیک به هشتصد سال سابقه دارد و از پدر به پسر رسیده است. من و محسن و مهدی، آن را تحت‌نظر عمویم استاد گلریزخاتمی ادامه داده‌ایم. اولین نشان زرین همای خاتم‌سازی را هم من گرفته‌ام.» حالا نوبت عموی سپیدمو است تا با افتخار بگوید: «دیدم این هنر دارد می‌میرد. به برادرزاده‌هایم آموزش دادم تا بعد از من خاتم‌سازی زنده بماند.» محسن گلریزخاتمی نیز در تکمیل صحبت‌ها می‌گوید: «خیلی وقت صرف کردم و آزمون و خطا داشتم. ولی همیشه ته دلم قرص بوده که هرچه می‌شود عمویم هست. به زبان ساده بگویم، اوستا داشتن خیلی خوب است.»

ضرورت ثبت تاریخ شفاهی هنر

 دکتر محمدصادق میرزاابوالقاسمی عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز و استاد دانشکده‌ی معماری به ضرورت ثبت تاریخ هنر شیراز تأکید و بیان می‌کند: «نبود تاریخ مستقل هنری در ایران تا قرن نهم، اطلاعات ما را ضعف و پراکنده کرده است. زمانی هم که تاریخ‌نگاری‌های مستقل شروع شده، دامنه‌ی موضوعی آن محدود بوده است. تاریخ‌نگاری مستقل هنر ما محدود به هنرهای وابسته‌ی کتاب و هنرمندان وابسته‌ی دربار است.» وی ادامه می‌دهد: «پس چطور می‌شود با وجود این ضعف در مستندنگاری، ما ادعای هشت قرن خاتم می‌کنیم؟ این تاریخ‌مندی به مدد حافظه‌ی شفاهی تاریخی است.» میرزاابوالقاسمی هشدار می‌دهد مسائل شفاهی به افراد وابسته است و با رفتن هر هنرمند از دست می‌رود.

توسعه‌ صنایع‌دستی با نگاه کیفی و تجاری

مجید سلیمی معاون صنایع‌دستی که همه‌ی این مدت با ذوق و احترام سعی داشته هنر خاتم‌کاری و خاندان گلریزخاتمی را به حضار معرفی کند نیز در بخشی از صحبت‌هایش می‌گوید: «موضوع برنامه‌ی امشب، موضوع کیفی هنر خاتم‌کاری بود اما ما نگاه دیگری نیز در صنایع‌دستی داریم که پایه‌‌ی آن کسب ثروت و تولید است. در همین شیراز استادکارهایی داریم که سمت تجاری‌سازی پیش می‌روند تا شغل خاتم‌کاری توسعه یابد. ما به انواع تکنیک‌ها و نگرش‌ها در هنر نیاز داریم. هم نگاه با زیربنای کیفی و هم نگاه تجاری. ترکیب این‌هاست که جامعه‌ی صنایع‌دستی را توسعه می‌دهد و در نهایت ما را به مقصد می‌رساند. در دوره‌ای که رکود به صنایع‌دستی فشار زیادی آورده است، به هم‌دلی نیاز داریم تا استوار کنار هم بمانیم.»

به پایان آمد این دفتر

روایت‌های شیرین استاد گلریزخاتمی از شش سالگی وقتی همراه با پدرش به کارگاه ‌رفته و اولین قدم‌ها را برداشته، وقتی به‌خاطر برش زدن اشتباه از او کتک خورده است بخش دیگری از لحظات این محفل هنری است. رونمایی از جدیدترین تابلوی بی‌نظیر محسن گلریزخاتمی، تقدیر از اساتید و شنیدن چند تصنیف زیبا نیز در برنامه اتفاق می‌افتد و بالاخره صرف پالوده در ارگ باستانی کریم‌خان باعث می‌شود میهمانان با کامی شیرین، جلسه را ترک کنند. جلسه پایان می‌یابد ولی شاید این پایان برای هرکس، آغازی باشد برای توجه به ارزش میراثی ارزشمند به نام صنایع‌دستی!