مرگ در آبهای آرام؛ کانالهای آبیاری بوشهر همچنان قربانی میگیرند
ادمین ۵
«آب آرام بود. آنقدر آرام که هیچکداممان فکر نمیکردیم چند دقیقه بعد یکی از دوستانمان را از دست بدهیم.» حسین هنوز بعد از سالها نمیتواند آن روز تابستانی را فراموش کند؛ روزی که دوستش را در یکی از کانالهای آبیاری دشتستان از دست داد. هوا گرم بود و چند نفر از دوستانش برای فرار از گرمای نفسگیر جنوب کنار کانال رفته بودند. محمد شنا بلد بود و همین باعث شده بود هیچکس نگران نباشد.
همهچیز در چند ثانیه تغییر کرد. وقتی پایش سر خورد و داخل کانال افتاد، ابتدا همه تصور کردند میتواند خودش را به لبه برساند و بیرون بیاید. اما هر بار که تلاش میکرد، دستش روی دیواره بتنی و لغزنده سر میخورد.
حسین به میگوید: آن روز فهمیدند این کانالها اصلاً شبیه چیزی که از دور دیده میشوند نیستند.
او میگوید: بزرگترین اشتباه این است که فکر کنیم چنین اتفاقی برای ما رخ نمیدهد؛ همان اشتباهی که آنها هم مرتکب شده بودند.
روایت حسین فقط یک خاطره تلخ نیست. تصویری است از خطری که سالهاست در کنار زندگی روزمره مردم استان بوشهر جریان دارد؛ خطری که هر سال قربانی میگیرد، اما همچنان برای بسیاری از شهروندان جدی به نظر نمیرسد.
شبکههای آبیاری و زهکشی استان بوشهر، بهویژه در شهرستانهای دشتستان و تنگستان، دهههاست بخشی از زندگی روزمره مردم هستند. کانالهایی که برای انتقال آب و پشتیبانی از کشاورزی ساخته شدهاند، امروز در مجاورت بسیاری از شهرها، روستاها و نخلستانها قرار گرفتهاند.
در روزهای داغ تابستان، وقتی دمای هوا به مرزهای طاقتفرسا میرسد، دیدن نواری از آب که در میان زمینهای کشاورزی جریان دارد، میتواند برای برخی نوجوانان و جوانان وسوسهبرانگیز باشد. اما کارشناسان تأکید میکنند این سازهها برای حضور انسان طراحی نشدهاند و ورود به آنها میتواند پیامدهای جبرانناپذیری داشته باشد.
جایی که خطر دیده نمیشود
علی محمدی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای بوشهر، معتقد است نخستین گام برای پیشگیری از حوادث، اصلاح برداشت نادرست از ماهیت این سازههاست.
او در گفتوگو با ایسنا تأکید میکند بزرگترین خطای محاسباتی شهروندان اعتماد به ظاهر آرام آب است.
به گفته او، شبکههای آبیاری و زهکشی نه یک فضای تفریحی و نه مکانی برای شنا هستند؛ بلکه سازههایی کاملاً فنیاند که بر اساس محاسبات پیچیده هیدرولیکی طراحی شدهاند.
محمدی میگوید: سرعت جریان آب، لغزندگی فوقالعاده دیوارهها به دلیل وجود جلبکهای میکروسکوپی و پدیدههایی مانند مکشهای ناگهانی، شرایطی را ایجاد میکند که حتی افراد حرفهای را نیز با خطر جدی مواجه میسازد.
بسیاری از مردم خطر را با عمق آب میسنجند. اما کارشناسان میگویند در کانالهای انتقال آب، عمق تنها بخشی از ماجراست. آنچه این سازهها را خطرناک میکند، رفتار هیدرولیکی آنهاست.
مدیرعامل آب منطقهای بوشهر توضیح میدهد: بسیاری از افرادی که وارد کانال میشوند، روی شیب بتنی و لغزنده دیوارهها تعادل خود را از دست میدهند. در چنین شرایطی خروج از کانال بدون کمک بیرونی تقریباً ناممکن میشود.
به گفته او، وقتی فرد داخل کانال افتاد، خروج بدون نردبان یا کمک دیگران به یک غیرممکن فیزیکی تبدیل میشود. شیب دیوارهها، جریان آب و لغزندگی سطح اجازه نمیدهد فرد خودش را بالا بکشد.
تغییرات ناگهانی دبی، نقاط عمیق، رسوبات، گلولای و جریانهای پنهان نیز عواملی هستند که شانس نجات را برای افراد گرفتار در آب به شدت کاهش میدهند.
گردابهایی که دیده نمیشوند
اما خطر فقط به کانالهای انتقال آب محدود نیست.
محمدی به پدیدهای اشاره میکند که در برخی بندهای انحرافی، آبگیرها و محدوده سدها رخ میدهد؛ پدیدهای که از دید متخصصان یکی از مرگبارترین مخاطرات تأسیسات آبی محسوب میشود.
او میگوید: در تأسیساتی مانند بندهای انحرافی و دریاچه سدها، جریانهای زیرسطحی قدرتمند ناشی از عملکرد سازههای آبگیر، گردابهای هیدرولیکی مهیبی ایجاد میکنند.
این جریانها از سطح آب قابل مشاهده نیستند. فرد ممکن است با محیطی به ظاهر ایمن روبهرو باشد، اما در زیر سطح، نیروهایی در حال فعالیت باشند که میتوانند هر جسم شناور یا هر انسانی را به سمت خود بکشند.
به گفته محمدی، در چنین شرایطی دیگر بحث شنا بلد بودن یا نبودن مطرح نیست؛ زیرا انسان با نیرویی مواجه است که حاصل رفتار پیچیده آب در سازههای مهندسی شده است.
آماری که هشدارها را واقعیتر میکند
اگر چه آمار جدید و تفکیکشدهای از غرقشدگی در کانالهای آبیاری استان بوشهر منتشر نشده، اما دادههای رسمی نشان میدهد غرقشدگی همچنان یکی از حوادث نگرانکننده در استان است.
بر اساس اعلام رئیس مرکز مدیریت حوادث و فوریتهای پزشکی بوشهر وقت، از ابتدای سال ۱۴۰۳ تا نیمه مردادماه، ۴۹ مورد غرقشدگی در استان ثبت شده که ۱۷ مورد آن به فوت افراد منجر شده است.
کانالهای آبیاری دشتستان نیز طی سالهای گذشته بارها در صدر اخبار حوادث استان قرار گرفتهاند. آبانماه سال ۱۴۰۳ غرقشدن یک پدر ۵۷ ساله و پسر ۲۸ سالهاش در کانال آبیاری آبپخش، یکی از تلخترین این حوادث بود.
پیش از آن نیز موارد متعددی از غرقشدن نوجوانان و جوانان در شبکههای آبیاری دشتستان گزارش شده بود؛ حوادثی که وجه مشترک بسیاری از آنها حضور تفریحی در تأسیساتی بود که از اساس برای حضور انسان طراحی نشدهاند.
این حوادث نشان میدهد هشدارهای مسئولان صرفاً توصیههایی اداری نیستند، بلکه پاسخی به خطری واقعیاند که هر سال جان شماری از شهروندان را میگیرد.
وقتی خطر عادی میشود
ساکنان مناطق اطراف کانالها میگویند: در روزهای گرم تابستان، حضور نوجوانان در حاشیه این سازهها منظرهای ناآشنا نیست؛ حضوری که گاهی با بیتوجهی به هشدارها همراه میشود.
یکی از شهروندان آبپخش میگوید: سالهاست این کانالها بخشی از زندگی روزمره مردم شدهاند و همین موضوع باعث شده حساسیت نسبت به خطر آنها کاهش پیدا کند.
او میگوید: در روزهای گرم سال بارها دیده است که نوجوانان برای نزدیکشدن به آب یا نشستن در حاشیه کانالها جمع میشوند. به گفته او، بسیاری از آنها تصور میکنند چون آب آرام به نظر میرسد، خطری وجود ندارد.
در شبانکاره نیز نگرانی مشابهی وجود دارد.
یکی از شهروندان این منطقه میگوید: کودکان و نوجوانان درک دقیقی از خطر ندارند و به همین دلیل لازم است هشدارها از طریق مدارس، رسانهها و دهیاریها به شکل مستمر تکرار شود.
او معتقد است بسیاری از خانوادهها زمانی متوجه جدی بودن خطر میشوند که حادثهای رخ داده باشد.
مسئولیتی فراتر از نصب تابلو
مدیرعامل شرکت آب منطقهای بوشهر میگوید: برای کاهش حوادث، تنها به هشدارهای رسانهای اکتفا نشده است.
به گفته محمدی، نصب علائم هشداردهنده، فعالیت گروههای گشت و بازرسی و استفاده از ظرفیت فعالان اجتماعی، فرهنگی، معتمدان محلی و گروههای داوطلب بخشی از اقداماتی است که برای افزایش آگاهی عمومی انجام میشود.
با این حال او تأکید میکند: هیچ فنس، خاکریز یا مانع فیزیکی نمیتواند جایگزین آگاهی عمومی شود.
به گفته او، مسئولیت حاکمیتی تنها بخشی از مسیر پیشگیری است و بخش دیگر به مراقبت خانوادهها و مسئولیتپذیری شهروندان بازمیگردد.
مرگ در آبهای آرام
برای بسیاری از مردم دشتستان و تنگستان، کانالهای آبیاری بخشی از منظره روزمره زندگی هستند؛ سازههایی که آب را به زمینهای کشاورزی میرسانند و سالهاست در کنار شهرها و روستاها جریان دارند. اما برای برخی خانوادهها، همین کانالها یادآور روزی هستند که یک فرزند، یک دوست یا یک عزیز هرگز به خانه بازنگشت.
آب همچنان از میان نخلستانها و زمینهای کشاورزی عبور میکند؛ آرام و بیصدا. همان آرامشی که به گفته کارشناسان، میتواند خطرناکترین بخش ماجرا باشد.
