شرح حکایتی از دیوان اشعار حزین لاهیجی

سید محمد حسین شرافت مولا/ استاد فرزانه شیخ محمد علی بن ابیطالب حزین لاهیجی زاده اصفهان در سده دوازدهم هجری قمری به گواه آثار مشهورش از شاعران توانای ادبیات فارسی کشور در سبک هندی است. وی برای آثار شناخته شده و مشهورش در قالب های غزل، قصیده و ترکیب بند، شاعر مانا و توانایی است.

یک مثنوی با نام  «حکایت» دارد که در آن به نکته هایی ارزشمند از معروف کرخی، صوفی مشهور سده دوم هجری که آرامگاه او در شهر بغداد است و  سرسلسله بسیاری از سلسله های تصوف مانند نعمت اللهی و ذهبیه می باشد، می پردازد که در ادامه به بررسی این حکایت می پردازیم.

به معروف کرخی یک داد پند

که با رشته انبان جو را ببند

که حالی برآیند موران خاک

نمایند انبانت از دانه پاک

فردی به جناب معروف کرخی، از سطح فکری و معرفتی و عملکردیِ اشتباه  خویش نصیحتی می کند که ای معروف کرخی!  کیسه جویی را که از آن می خوری، سپس آن را با ریسمان ببند زیرا دردم، مورچه ها از زمین خاکی کنارش می آیند و وارد کیسه جو می شوند و همه دانه ها را می خورند و کیسه ات را خالی می کنند.

برآشفت معروف فرخنده خوی

کز این گونه ناسخته دیگر مگوی

بپرور ضعیفان رنجور را

چه بندی ره روزی مور را؟

در این هنگام، عارف ماندگار معروف کرخی که  باطن و برخورد بسیار خوب و خجسته ای دارد، خشمگین می گردد و به آن فرد می گوید: از این پس، اینطور سخن و کلام بیهوده و اشتباه و ناسنجیده ای را بر زبان نیاور و همواره به آفریده های ناتوان و کم توان و دارای ضعف، که براساس تعالیم دینی و نیز براساس اینکه سرشت بی چون و چرای الهی، مهربان ترین و عادل ترین در دو جهان می باشد، کمک کن و یاری رسان که یاری رساندن به آنها، موجب خشنودی و پاداش خداوند والا می گردد. آری، ما باید در زندگی به یاری رساندنِ ضعیف ها بپردازیم که موجب خشنودی و پاداش الهی می گردد. همچنین، این خود یکی از امتحان های الهی در زندگی انسان است که انسان در زمان قدرت داشتن، به پایین تر از خود از لحاظ قدرت، یاری رساند و پایین تر از خود را از یاری کردن، محروم نسازد. تا خداوند که سرشت بی چون و چرای الهی، تواناترین در هستی است،  نیز به یاری اش برسد. سپس، معروف کرخی در ادامه پند می فرماید: مورچه ها را نیز در یافتن غذا و روزی شان مانع نباش و مزاحمت نرسان زیرا خداوند بزرگ براساس خواست بی چون و چرای سرشت الهی و براساس تعالیم دینی، برای هر موجود زنده ای از آفریده های خویش، در طول زندگانی اش،  روزی در نظر گرفته است و تعیین کرده است که اگر آفریده دیگری مانعِ آن روزی شود، مشمول ناراحتی و مجازات خداوند می شود.

جوانمردی آموز ای تنگدل

جفا بر ضعیفان کند سنگدل

سپس ادامه می دهد و می فرماید که باید به تربیت قلبی و باطنی خویشتن پرداخت و فتوت و رادمردی و بخشش را یاد گرفت و داشت و بد باطن و سخت دل و قسی القلب نبود و بر ضعیف ها و کم توان ها و ناتوان ها ستم نکرد که موجب ناراحتی و عذاب الهی می گردد. آری، براساس وحی فرستاده خداوند به پیامبر (ص) در کتاب قرآن مجید در آیه های فراوان، و برای نمونه در سوره درخشان طور در آیه چهل و هفتم در آغاز آیه می فرماید: «برای ستمکاران عذابی خواهد بود

چرا دانه از مور داری دریغ؟

نداری مگر شرم از ابر و میغ؟

سپس ادامه می دهد و می فرماید که سرشت بی چون و چرای الهی، براساس وحی فرستاده خداوند به پیامبر (ص) در کتاب قرآن مجید در سوره یوسف در آیه شصت و چهارم: «خداوند، مهربان ترین مهربانان است» و بر اساس رحمت بی پایان خویشتن، ابر را آفریده است تا ببارد و به وسیله قطره های آب، گیاه ها سیراب شوند و دانه دهند و مورچه ها از دانه ها بخورند و حیات خویشتن را ادامه دهند. پس از حضرت خداوندِ مهربان ترین، حیا کن و خجل باش و مورچه ها را از خوردن دانه محروم نساز که براساس وحی فرستاده خداوند به پیامبر (ص) در کتاب قرآن والا در آیه های فراوان و برای نمونه در سوره درخشان طور در آیه چهل و هفتم در آغاز آیه می فرماید: «و برای ستمکاران عذابی خواهد بود» و همچنین خداوند بزرگ براساس خواست بی چون و چرای سرشت الهی و بر اساس تعالیم دینی، برای هر موجود زنده ای از آفریده های خویش، در طول زندگانی اش،  روزی در نظر گرفته و تعیین کرده است بنابراین اگر آفریده دیگری مانعِ آن روزی شود، مشمول ناراحتی و مجازات خداوند والا می شود.

ندانی به این حرص و بخل قوی

که فردا تو خود رزق موران شوی

در ادامه، جناب معروف کرخی می فرماید: بنابر خواست بی چون و چرای سرشت خداوند، فرد در نهایت، مرگش فرا می رسد و جسمش در زیر خاک به وسیله مورچه ها خورده می شود و روزیِ آنها می شود. پس، نباید طمع داشت و نباید بخیل و خسیس بود و مورچه ها و همه آفریده های الهی را در رساندن به روزی آنها، مانع نشد. زیرا خداوند بزرگ، براساس خواست بی چون و چرای سرشت الهی و براساس تعالیم دینی، برای هر موجود زنده ای از آفریده های خویش، در طول زندگانی اش،  روزی در نظر گرفته و تعیین کرده است. بنابراین اگر آفریده دیگری مانعِ آن روزی شود، مشمول ناراحتی و مجازات خداوند والا می شود و حضرت خداوند، پس از مرگ  به روح  آن فرد، عذاب می کند. این نکته نیز بیان می گردد که فرد، تنها  زندگی دنیوی را که براساس خواست بی چون و چرای سرشت خداوند، فانی می باشد، نبیند و در کردار خویش، بصیرت داشته باشد و عذاب اخرویِ الهی را در نظر بگیرد.

مکن نخل انصاف از بیخ و بن

اگر خدمتی می توانی بکن

و در ادامه می فرماید که در زندگی باید برای همه آفریده های الهی، حقانیت و عدل را که سرشت بی چون و چرای خداوند، عادل ترین در هستی می باشد، در نظر گرفت و درخت نخل عدل و انصاف را از ریشه در نیاورد و از بین نبُرد بلکه به همه آفریده های حضرت خداوند که سرشت بی چون و چرای الهی، مهربان ترین و عادل ترین و تواناترین در دو جهان می باشد، برای خشنودی الهی  و کسب سعادت الهی در زندگی دو جهان، در صورت توانایی، یاری رساند. براساس فرموده های صوفی مشهور جناب معروف کرخی، مانع روزیِ آفریده های الهی که خداوند بزرگ براساس خواست بی چون و چرای سرشت الهی و براساس تعالیم دینی، برای هر موجود زنده ای از آفریده های خویش در طول زندگانی اش روزی در نظر گرفته و تعیین کرده است که اگر آفریده دیگری مانعِ آن روزی شود، مشمول ناراحتی و مجازات خداوند می شود، نباید شد و نیز،  فرد به تمام آفریده های الهی که همه  آفریده تنها منبع زیبایی ها و تواناترین و عادل ترین در هستی  یعنی سرشت بی چون و چرای خداوند می باشند، باید عشق ورزد و یاری کند تا خشنودی الهی را به دست آورد و حضرت خداوند او را به سعادت در زندگی دو جهان و به بهشت الهی برساند.

آرامگاه حزین لاهیجی در بنارس هند

یادمان حزین لاهیجی در بنارس هند