استاد قلمزنی شیراز: هنرمندان گذشته شیراز، شاگرد پروری نکردند

قلم‌زنی از صنایع دستی شاخص کشور و شهر شیراز است که در برخی دیگرِ شهرها مانند اصفهان، کرمان، تبریز و بروجرد نیز انجام می‌شود اما قلم‌زنی سبک شیراز به‌ویژه شهرتی جهانی دارد و نزد مجموعه‌داران داخلی و خارجی نیز شناخته‌ شده است.

هرچند قلم‌زنی سبک شیراز بیشتر روی نقره شناخته شده است، اما امروز گرانی مواد اولیه و کاهش استقبال مخاطبان سبب شده است تا هنرمندان این رشته به اجرای طرح‌ها بر روی مس روی آورند.

سیداحمد حمیدی، استاد چیره‌دست قلم‌زنی سبک شیراز است که به‌مدت ۱۴ سال استاد دانشگاه هنر و معماری شیراز بوده، صدها دانشجو و هنرمند جوان را پرورش داده و بر بیش از ۷۰ پایان‌نامه دانشجویی نظارت کرده است.

او عضو هیات مدیره اتحادیه صنایع دستی فارس است و طی ۳۰ سال فعالیت حرفه‌ای خود، چندین مسئولیت تخصصی را در این عرصه بر عهده گرفته است.

حمیدی دارای نشان ملی صنایع دستی است و ده‌ها بار نمایش قلم‌زنی سبک شیراز را در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی از کشورهایی مانند قطر گرفته تا تانزانیا ارائه کرده است.

به گفته حمیدی، قلم‌زنی در ایران قدمتی سه هزار تا هفت هزار ساله دارد و «جام مرودشت» که سال گذشته به‌عنوان نماد قلم‌زنی فارس رونمایی شد، حاکی از پیشینه‌ی چهارهزار و سی‌صد ساله این هنر در این استان است.

قلم‌زنی شیراز یا قلم‌زنی در شیراز؟

گفت‌وگوی سید احمد حمیدی، از میراث‌داران قلمزنی فارس با خبرنگار ایرنا از شاخصه‌های تفاوت آفرین سبک شیراز آغاز شد؛ جایی که او میان قلم‌زنی شیراز و قلمزنی در شیراز تفاوت اساسی قائل شد.

او گفت: قلم زنی شیراز به معنای سبک و سیاق خاص این شهر است، طوری که این آثار در هر جای دنیا قابل تشخیص باشد، در حالی که می‌توان قلم زنی سبک دیگر شهرها را هم در شیراز اجرا کرد اما نمی‌توان نام شیراز را بر آن گذاشت.

حمیدی ادامه داد: هنر در شیراز هنر از ادبیات نشات می گیرد؛ چنانکه در تخت جمشید شاهد سنگ نوشته‌ها و در کنار آن تصویرگری هستیم؛ طراحی و نگارگری در پی شعر می‌آید.

به گفته این استاد قلم زنی شیراز، همچنین نگارگری مکتب شیراز برگرفته از موقعیت اقلیمی و گیاهان و پرندگان بومی فارس هست.

از نظر این هنرمند فارسی، فرهنگ و باور مردم شیراز از جمله تساهل، طبیعت دوستی، اهل گل و بلبل و دشت و کوه و معماری سنتی شیراز نیز از دیگر مواردی است که در طرح‌های هنری این مکتب نمود یافته است.

حمیدی گفت: یکسری قداست‌ها نیز به نگارگری و طراحی شیراز وارد شده؛ همانطور که در تصاویر تخت جمشید تنها یک تصویر زن وجود دارد، در هنر قلمزنی سبک شیراز نیز تنها شمایلی از زن نقش می‌بندد و هیبتی کامل از زن تصویر نمی‌شود.

به گفته او قلمزنی شیراز دوبعدی است و نقش‌های سه بعدی اصالت اروپایی دارند؛ تفاوت هنر غرب و شرق نیز در همین است اما می‌بینیم که امروز طرح‌هایی به سبک مجسمه سازی زده می شود و متاسفانه حتی از سوی مسئولان صنایع دستی نیز مورد استقبال قرار می گیرد.

حمیدی اضافه کرد: تکنیک اجرا و ابزارهای متفاوت نیز قلم‌زنی سبک شیراز را از اصفهان و دیگر شهرها متمایز کرده است.

هنر هلنیسم و یونانی بر روی فلزات نقش می‌شود و متاسفانه مورد استقبال نیز قرار می گیرد در حالی که سنخیتی با هنر ایرانی ندارد.

این استاد صنایع دستی شیراز گفت: هنر بدون نگاه به گذشته مثل یک گوسفند بدون چوپان است و بدون نگاه به آینده لاشه پوسیده ای بیش نخواهد بود؛ در تولید آثار هنری باید از گذشته الهام گرفت و به آینده نگاه کرد، اما اگر به استخوان دست بزنیم، سبک گم می‌شود.

حمیدی گفت: هنر هلنیسم و یونانی بر روی فلزات نقش می‌شود و متاسفانه مورد استقبال نیز قرار می گیرد در حالی که سنخیتی با هنر ایرانی ندارد.

او با بیان اینکه هنر ایرانی برای خود سبک وسیاق و مفهوم دارد، گفت: گاه شاهد اجرای طرح‌های غیر ایرانی هستیم بدون اینکه بدانند این کارها چیست، از کجا آمده و چه فلسفه‌ای دارد.

زندگی شوخی بردار نیست؛ هنرمندان باید تامین مالی شوند

این هنرمند پیشکسوت با آسیب‌هایی که وضعیت اقتصادی کشور به رونق صنایع دستی زده نیز اشاره کرد و گفت: امروز مشکلات اقتصادی شبب شده تا به دنبال کاربردی کردن صنایع دستی باشیم؛ در حالی که همین صنایع دستی مانند آیینه شمعدان و جعبه خاتم و نقره در گذشته کاملا کاربردی بوده اما حالا از سبد خرید خانواده ها حذف شده و جای خود را به یک کار ظریف و ارزان به عنوان گردنبند و دستبند یا سرسوئیچی داده است.

حمیدی افزود: زمان جوانی و انرژی انسان را می‌گیرد، جوانان باید از آموزش‌هایی که دیده‌اند استفاده‌ای ببرند و نمی‌توان هنرمند را برای تولید بازاری سرزنش و مخاطب را از صنایع دستی محروم کرد.

استاد قلم زنی سبک شیراز معتقد است که رونق و آینده صنایع دستی وابسته به بهبود وضع اقتصادی، سیاست خارجی و جذب توریست است، هنرمندان نیز نیاز به تامین مالی دارند و نمی‌توان آن‌ها را برای تولید کارهای بازاری سرزنش کرد.

او افزود: حالا دیگر من و پیشکسوتان رشته‌های صنایع دستی مختلف می‌توانیم به مرمت آثار صنایع دستی فاخر و ارزشمند بپردازیم اما هنرمندان برای تولیدات فاخر باید تامین مالی شوند.

به گفته حمیدی، مساله، مخاطب است؛ اگر صنایع دستی به قهقرا رود هم نمی توان کاری کرد چرا که اگر گوشی شما بشکند حتی با دریافت وام و قرض، دوباره این نیاز و احتیاج خود را خریداری می‌کنید اما گلدان مس اهمیت چندانی نخواهد داشت.

این هنرمند شیرازی ادامه داد: مخاطب از نظر اقتصادی مشکل دارد و از سوی دیگر علاقه‌مند به داشتن یک اثر صنایع دستی است؛ پس نمی‌توان او را محروم کرد.

او که حالا بیشتر کارهای بازاری خود را روی جواهرآلات انجام می‌دهد، این راهم گفت که اینجا هم یک مشکل داریم؛ اینکه اگر من کار بازاری انجام دهم، از آثار فاخر چشم می‌پوشند، آن را دست می‌گیرند که این کار حمیدی است که این همه او را به نمایشگاه‌های ملی و بین المللی می‌برند و مورد تعریف و تمجید است.

حمیدی گفت: زندگی شوخی بردار نیست، هرچقدر هم که که هنرمند شاخصی باشی، نمیتوانی با لوح تقدیرهای پرشمار خود زندگی کنی؛ هنرمند نیز باید هزینه زندگی خود و خانواده را تامین کند.

به اعتقاد او آینده صنایع دستی و از جمله قلم زنی به وضعیت اقتصادی مملکت و به‌ویژه سیاست خارجی کشور و جذب توریست بستگی دارد.

گذشتگان شاگردپروری نکردند

هنگامی که از این قلم زن چیره دست شیرازی درباره مهمترین چالش این هنر در فارس پرسیدیم، گفت: چالش بزرگ قلم‌زنی که همیشه با آن مواجه بوده و خواهد بود و برطرف کردن آن نیز بسیار سخت خواهد بود؛ تهیه مواد اولیه است، طوری که اگر امروز من کاری را قبول کنم، فردا باید برای تهیه مواد اولیه خود به اصفهان سفر کنم.

این استاد قلم‌زنی شیراز اذعان کرد: اگر اصفهان یک لحظه توقف داشته باشد، فعالیت هنرمندان شیراز نیز متوقف خواهد شد.

حمیدی افزود: در شیراز یک برای نورد کردن ورقه نقره وجود ندارد، در حالی که در اصفهان، انتهای هر راسته صنایع دستی، گاراژی برای تهیه مواد اولیه آن وجود دارد.

او گفت: این چالش نیز به سادگی رفع نمی‌شود، هنرمندان گذشته شیراز که باید این هنر را به شاگردانی یاد می‌دادند، شاگرد پروری نکردند و امروز نیز سردیس آنها در جهان نما نصب شده است.

برنامه‌های پیش روی میز تخصصی قلم‌زنی فارس

با همت اتحایه تعاونی‌های صنایع دستی فارس میز تخصصی ۲ هنر شاخص شیراز یعنی خاتم و قلمزنی برای رسیدگی و حل مشکلات این حوزه ایجاد شد و مسئولیت میز قلمزنی نیز به سید احمد حمیدی سپرده شد.

حمیدی اعلام کرد: گروهی تخصصی از دانشجوایان کارشناسی ارشد و دکتری تشکیل شده و بحث و تبادل نظر داریم تا نیازهای قلم‌زنی را تا حدی که از دست برآید، انجام دهیم.

او درباره راهبردها و برنامه‌های پیش‌روی این میز تخصصی گفت: شناسنامه‌دار کردن آثار قلم زنی و شناسنامه هنری هنرمندان، نوشتن استانداردی برای تشخیص آثار قلمزنی سبک شیراز، برپایی دوره‌هایی برای هنرمندان حرفه‌ای و نیمه حرفه‌ای و تعامل با دیگر شهرها برای برگزاری نمایشگاه و شناخت دیگر سبک ها را در دست بررسی داریم.

حمیدی افزود: علاوه بر این می‌کوشیم تا فضای مناسب برای فروش هنرمندان فراهم کنیم.

تزلزل مدیریت در عرصه صنایع دستی آسیب‌زا است

این هنرمند صنایع دستی گفت: تعویض سریع مدیرکل میراث فرهنگی و معاون صنایع دستی از مشکلات رشد و رونق در این عرصه است.

حمیدی، اصفهان را نمونه‌ای موفق در این زمینه دانست، جایی که معاونت صنایع دستی پیشین آن، ۲۵ سال در این سمت خدمت کرده است.