سعدی شیرازی؛ شاعر و حکیم ایرانی یا جهانی؟

محی الدین حسینی ارسنجانی/ کمتر شاعر فارسی گوی ایرانی را سراغ داریم که به اندازه سعدی به شهرت جهانی رسیده باشند و ادیبان جهان با کلام منظوم و سخن منثور او به وفور مانوس و آشنا باشند. سعدی و حافظ بیش از دیگر شعرا از جمله فردوسی، مولوی و خیام و دیگر مشاهیر شعر و ادب پارسی به شهرت جهانی رسیده اند و سعدی بدون شک از سرآمدان شعر جهان و از آن دست نویسندگان چیره دستی است که نظیر نداشته یا کم نظیر است.در واقع سعدی نه تنها ارجمندترین و محبوب ترین ایرانی دوران های اخیر و حال ایران و جهان است بلکه از بزرگ مفاخر جهانی و از مهم ترین و بزرگ ترین سخنسرایان دنیا در طی قرون و اعصار متمادی بوده و هست و آنگونه که خود او فرموده «همه قبیله من عالمان دین بودند» وی در خانواده ای علمی که از مشاهیر رجال دانش و دین و هنر بوده اند زاده شده و در عنفوان جوانی به مدرسه مهم آن روزگار یعنی نظامیه بغداد که در حقیقت دارالعلم مشهور دنیای زمان او بوده رفته و علوم مختلف عقلی و نقلی و دانش های معمول و مرسوم زمانه اش را در کنار فنون و عروض شعری و قواعد زبان عرب و عجم آموخته است.سعدی سپس به سرزمین های مهم دنیای زمانش از عراق و شام گرفته تا مصر و حجاز و هند و...سفرها کرده و در هر سفری از معارف علم و معرفت بزرگان هر دیار خوشه ها برچیده،حج عمره و واجب گزارده و پس از سالیانی علم اندوزی و کسب معارف الهی و انسانی و بحث و جدل با بزرگان  دانش و حکمت روزگار خویش با دستی پر و دامنی مشحون از تجارب بسیار به زادگاه و موطن خویش بازگشته و در تحت حمایت ابوبکر بن سعد زنگی از امرای عهد اتابکان سلغری در فارس قرار گرفته با ذوق و قریحه بسیاری که داشته نخست در سال ۶۵۵ کتاب جمیل بوستان را که اشعار نغز و حاوی غزلیات ناب اوست سروده و در سال بعد یعنی به سال۶۵۶ کتاب شریف گلستان که مشتمل بر حکایات پند آموز و درس گفتار های اخلاقی و زندگی است را به رشته تحریر در آورده است.
با این اوصاف او با آن جهانگردی ها و گردشگری های انجام داده و از علم و دانش،ادب و معرفت مردمان بلاد مختلف آگاه بوده را نمیتوان تنها یک ایرانی و پارسی زبان صِرف نامید بلکه او را باید در قامت چهره ای فرا ملی و بین المللی و انسانی با شاخصه های جهانی دید و شناخت و شناساند.سعدی سلطان مُلک سخن است و کلام پارسی و عربی در لحن و در دستان او چونان موم بوده، در کلیات آثارش سخن زائد و بی معنا راه ندارد آنگونه که در کلمه به کلمه و جمله به جمله و تمام عبارات منثور او معانی و حکمت های فراوانی نهفته و اشعار زیبا و سخنان منظوم او آنچنان در اوج مهارت و دقت و سلایق ادبی توام با مضامین عالی سروده شده که شیوه های سخن سرایی را در دو رده نظم و نثر به اوج خود رسانده و رقیبی برای خود نمی یابد.او بی آنکه با مدعیانش جدال کند در شعر و کلام استوارش هر مدعی خیره سر و نابکاری را بر سر جای خویش بنشاند و او را به تیغ تیز کلامش هم نصیحت ها کند و هم او را خاموش کرده،در نهایت به سکوت و انزوا وا دارد. سعدی یک شیرازی وارسته و یک ایرانی اهل دغدغه،دردمند و یک مصلح بزرگ اجتماعی است که هزار هزار نفر از شاعران و ادیبان بعد از او سینه چاک ادب و شعر و کلام اویند و درحسرت سرودن یک شعر به پایه و مرتبه شعر او ماندند و حسرت به دل از دار دنیا رفته اند.سخن مکتوب و پر بهایش سرمشق عامه نویسندگان و شعرهای بی نظیرش سر لوحه شاعران پس از اوست.سعدی خود سرمشق و سرآغاز سخن و خداوندگار سخن پارسی است.از برکت وجود سعدی و شاگردان مکتب او همچون حافظ و شوریده، اهلی و قاآنی، وصال و دیگر شعرای بزرگ شیراز بعد از قرن هفتم این شهر شعر و شعور و شرف است که شیراز ما آباد و زبان پارسی ما بیش از گذشته حفظ و صیانت گردیده است.

چرا وصف سعدی کنیم؟

اگر سعدی روز و روزگاری بنا به تشخیص خود مدح امرا و بزرگان عصر خود کرده که همانا مدح و ثناهای او نه از نوع تملق و اغراق درباره فرد یا افرادی است که مدحشان را گفته بلکه سرشار از حکمت و پند وموعظه به آنان بوده است و در واقع روی سخن مدح گونه اومحتوای سخن و شعری است که سعدی بنا بر دلایل و ضرورت ها یی خطاب به مخاطبان خاص خود گفته و یا سروده است،پس چرا ما دوستداران شعر و ادب پارسی و شیفتگان و کشتگان اشعار و حکایات او و دلدادگان طریق ادب و معرفتش درتعریف و توصیف او سخن ها نگوییم و مقاله ها ننویسیم؟حقا که دفتر اوصاف و کمالات سعدی فراتر از هزاران جلد است و هزاران ادیب و شاعر و سخن سنج صدها سال پیش تا کنون درباره شعر و کلام نغز این پارسای پارسی گوی ایرانی سخن ها گفته و مقالات و کتابها نوشته و اشعار بسیار سروده اند اما هنوز حق مطلب را درباره وی ادا نکرده اند.برگزاری کنگره های سالانه در سطوح ملی و جهانی درباره معرفی چهره و شخصیت و آثار پر رمز و راز سعدی اقدامی مفید و گامی رو به جلو برای معرفی درست و منطقی وی و تلاشی ارزشمند برای شناساندن خارج از احساس و هیجان سعدی به عموم جهانیان و ادب دوستان است به آن امید و به آن آرزو که شیراز ما که همانا شیراز حافظ و سعدی است از این وضع رقت بار برگزاری آیین های سطحی، تکراری و کلیشه ای یاد روزهای سالانه سعدی بیرون آید و آنان که در عمل سعدی شناس و سعدی پژوهند اقداماتی در خور شان و مقام والای وی و همایش هایی فاخر و ماندگار همچون رویداد های بزرگ و بیاد ماندنی کنگره تحقیقات ایرانی که با حضور بزرگان و سرآمدان ادبیات ایران و جهان در دهه ۵۰ با شکوه و جلال خاصی در دانشگاه پهلوی شیراز و در مراکز مهم فرهنگی و ادبی تهران و اصفهان، تبریز، مشهد و... برگزار شد را دگربار در شهر سعدی و حافظ و در شهرهای خواهر خوانده با شیراز و دیگر شهرهای بزرگ و آباد کشورمان و در سایر های دنیابرگزار گردد و بار دیگر شاهد و ناظر آن همه شکوه و عظمت زبان و ادب پارسی باشیم.

سعدی جهان شمول و همه جانبه نگر

از اینکه سعدی شاعر بوده و شعر را در اوج هنر و در نهایت معانی و اسلوب شعری سروده شک نداریم اما آیا تا به امروز درباره دیدگاه های فلسفی و حکمی سعدی یا در علوم دینی و فقاهت سعدی، مذهب و اندیشه های الهی یا انسان شناسی سعدی فکر کرده یا اندیشیده ایم؟ سعدی انسانی جهان شمول و شخصیتی همه جانبه نگر است.

به راستی که سعدی جامعه شناسی سترگ و روان شناسی قابل است.پس باید از هنرش در توصیف انسان و طبیعت و علم و دانش او در تاریخ، جعرافیا و دیگر علوم و فنون و دانش های متفاوت وی که در لابلای کلام نظم و نثر او پنهان و پیداست هم درس ها گرفت هم در این زمینه نکته ها آموخت و ناگفته های کلامش را بازگو کرد و نوشت.

بنابراین لازم است تا در یاد روز او که بهترین روزهای سال و هنگامه زیبایی های شیراز زیبا و چونان بهشت است و در طلیعه اردیبهشت دل فریب و دل ربا و ایام بهاری شیراز زیبا و رویایی می باشد یاد آور شوم که بار دیگر به همه سجایا و اوصاف و محسنات سعدی ورای از شعر او هم سخن  بگوییم و درباره جنبه های گوناگون علم و حکمت، عرفان و انسانیت سعدی،جامعه شناسی، جهانگردی، گردشگری و احاطه او بر فهم مطالب دینی و فقهی یا نشانه های واضح و روشنی از نکات دقیق و ظریف روان شناسی آثار و افکار و اشعار و نوشتار سعدی هم پژوهش و تحقیق و مطالعه کنیم.

سعدی تنهاست؛تنهاتر از همیشه!

اگر بگوییم با همه عزت و احترامی که سعدی در بین ملت ها و اندیشمندان جهان دارد در شهر خویش غریب و تنهاست سخنی به گزافه و اعراق نگفته ایم زیرا ما ایرانی ها و پارسی زبانان، ما همشهریان و هم ولایتی های جناب سعدی بزرگ هنوز به ارزش کار و شاهکار بی نظیر سعدی خردمند پی نبرده ایم. او که نه مغرور بود و نه خودخواه و خود پرست بلکه انسانی رحیم و رئوف که بشر دوستی و صلح و آرامش وترحم به کودک و سالخورده و بی پناه در تمام اثارش موج زده و نمایان است.چنین شخصیت نوع پرور و نوع دوست،دلبسته وطن و دوستدار شیراز به دنبال هم زبانی و مهربانی بشریت با بشریت است.

آری سعدی وحافظ با همه شهرت و محبوبیت فراوانشان همچنان در انزوا و گمنامی اند و حاکمان ما باید با عمل به شعر و سخنان حکیمانه این دو که خداوندگار ان علم و ناصحان ملک و مملکتند نگذارند در کتب درسی،متون دانشگاهی و در ادارات و محافل و مجالس ما، در جای جای کشورمان و خصوصا در شهرمان شیراز دیار عاشقان بی دل و رهروان طریق عشق تنها و مهجور بمانند. باید از سرچشمه های جوشان شعر و ادب و علم و دانش مکتب پربار سعدی فرزندان امروز و نسلهای بعد و آینده امان را سیراب و بهره مند سازیم و با کلیات اشعار و آثار او شیوه درست زندگی کردن و طریق بهتر برخورد با همنوعان و گفتگو و مذاکره را بیاموزیم چرا که سعدی از زمان حیات خود تا به امروز بزرگترین حامی و مبلغ صلح جهانی و بهترین دیپلمات کار کشته اهل گفتمان و در حال مذاکره صریح و رو در رو با کل بشریت جهان بوده و است و سخن و محتوای کلام و شیوه مذاکرات و گفتگوهای وی پس از گذشت چند صد سال از طلوع و غروبش رنگ کهنگی به خود نگرفته است.با این حال چرا باید در معرفی چنین چهره بزرگ و بی مانندی دانشمندان بزرگ دنیا و غیر ایرانیان و غیر پارسی زبانان از ما فارسیان و ایرانیان شعر دوست پیشی و سبقت بگیرند؟

امرسن آمریکایی (رالف والدو امرسن) که از بزرگ ترین شخصیتهای علمی و ادبی و فلسفی آمریکاست بهترین جملات و عمیق ترین احساسات بشری درباره شاعر بزرگ ایرانی یعنی سعدی دارد اما متاسفانه بزرگان علم سیاست و ادیبان و مشاهیر شاعران و نویسندگان ما در جلسات و نشست های ادبی امان درباره سعدی و حافظ شعرهای آنان را به اشتباه و غلط میخوانند و کمتر دانش و اطلاعات درست و دقیقی از این دو ادیب نامی و دیگر شاعران و ادیبان و حکیمان و دانشمندانمان دارند.گذشته از امرسن بزرگان و اندیشمندان دیگری از سایر ملل و کشورهای جهان در اوصاف و اهمیت مقام سعدی و مفاخر ادبی ایران سخن ها گفته اند و مقالات پر محتوا دارند و آیا حیف نیست که ما با این نعمت بی بدیل و این وجود گهربار قدر سعدی را درست ندانیم و در معرفی همه جانبه او همت نکنیم؟

کجایند بزرگانی شریف و نجیب همچون میرزا علی اصغر خان حکمت و فرصت الدوله ها،مهدی حمیدی شیرازی ها،لطفعلی صورتگرها و بدیع الزمان فروزان فر و ذبیح الله صفاها،خانلری ها و فروغی ها،ابراهیم صهبا و حسن امداد ها،دشتی ها و فروغی ها و دیگر سعدی شناسان و سعدی پژوهان بزرگ که از دار دنیا رفته اند و رخ در نقاب  خاک آرمیده اند تا باشند و بگویند سعدی کیست و ه حرف و سخن وی چه بوده است؟

لزوم انجام پژوهش های عمیق حول محور شخصیت و آثار سعدی

نگارنده این مطلب (محی الدین حسینی) که در سه چهار دهه اخیر افزون بر هزار عنوان کتاب و مقالات تخصصی حول محور شخصیت و آثار سعدی و حافظ که به حق از بزرگان شعر ایران و جهانند را تهیه و آرشیو کرده و مکرر بر آنها نیم نگاهی کرده و تورقی داشته ام،به جرات میتوانم مدعی شوم در سی چهل سال اخیر کتاب و مقاله و مطلبی فاخر که حرف و سخنی نو و تازه در معرفی درست و اساسی سعدی داشته باشند نه دیده ام و نه خوانده ام مگر آن که این آثار از متن و  محتوایی سطحی و نازل برخوردار بوده اند و یا آثار چاپ و منتشر شده دو سه دهه اخیر درباره سعدی بوده که اغلب تکراری و حتی رو نویسی از متون قدیمی بوده و هستند.

چرا باید بهترین ترجمه ها،شرح معانی و تفاسیر متون ادبی و نقد اشعار شعرای بزرگی مثل حافظ و سعدی و مولوی و فردوسی مربوط به اندیشمندان و ناقدان خارجی یا منتقدان، شارحان و مفسران غیر ایرانی صد سال اخیر باشد؟! گر چه بر کار و آثار آنان هم عیب و نقص و خرده ای نیست و باید به چنین اثاری از هر جای جهان استقبال کرد اما وقتی سعدی که برخوردار از آن همه اوصاف و دارنده بهترین منابع مطالعاتی و تحقیقاتی دم دست ما شیراز ی ها و مربوط به ما ایرانی ها و پارسی زبانهاست چرا ما در طی این سالها و در این مقطع از زمان که انبوه منابع و اظهار نظرات درباره سعدی و شعر و کلام او بسیار است،مقالات و کتابهایی پر محتوا درباره اش ننوشته ایم یا خودمان ننویسیم و به جهانیان عرضه نکنیم؟

کار بنیادهایی مثل بنیاد سعدی شناسی و دانشکده های ادبی مگر نه همین جور کارها درباره سعدی و ارائه فراخوان مقالات تخصصی و پژوهش درباره سعدی و تهیه و تولید کتب نفیس و تدوین و انتشار دانشنامه ای جامع درباره سعدی است؟کار بنیاد سعدی شناسی و دستگاههای فرهنگی و انجمن های ادبی نه برگزاری صرفا عجولانه چند نشست ساده و سخنرانی های همیشگی و دعوت از کسانی خارج از شیراز است که حتی شعر سعدی و مسعود سعد سلمان را هم از هم تشخیص نمیدهند.خوشبختانه در سالهای قبل و در بعد از انقلاب هم نشانه هایی از این تلاش مقدس یعنی کار سترگ نقد و بررسی تحلیلی و محتوایی آثار منظوم و منثور سعدی از سوی همشهریان پرکار و پرتلاشمان از جمله استادان منصور رستگار فسایی،کورش کمالی سروستانی، محمد حسین اسکندری ارسنجانی، عبدالعلی دست غیب شیرازی، محمد یوسف نیری،علی محمد مژده.مرحومان موید،طاووسی،توللی، سامی، محلاتی،استخر،شرقی، بهروزی، رعنا حسینی،انجوی، و... آغاز و نمونه های خوبی از نوشتارها و گفتارهای مکتوبشان در باب سعدی، افکار، آثار، زندگی و زمانه او در دفاتر و مجلدات سعدی شناسی و جراید فارس و کشور منتشر و در این مقطع از زمان نیز به همت رادمرد دانشور، فرهیخته و شاعر معاصر استاد امیر همایون خان یزدانپور مقالات منتخب سعدی شناسی که به قلم سعدی پژوهان و سعدی شناسان نمونه و منتخب داخل و خارج از کشور به نگارش در آمده و به دست وی رسیده  را در روزنامه وزین خبر جنوب از ده ها سال اخیر تا به اکنون منعکس می کند.

اشاره

سعدی علیه الرحمه را نه تنها باید بزرگترین شاعران ایرانی و فارسی گوی نام نهاد بلکه او را بایست اِوِرِست ادب جهان نامید چرا که او با اشراف بر همه رموز سخن اشعاری سروده و حکایاتی بیان داشته که به زعم اینجانب تا دنیا باقیست و تا زبان پارسی هست و باشد کس نتواند که به پایه شعر و ادب سعدی و مقامات ادبی و هنری و فنون شعری وی برسد.

حتی حافظ لسان الغیب با همه اوصاف و شهرت، محبوبیت و قداستش در بین عارفان و ادیبان وامدار مکتب شعر و ادب همشهری خود سعدی شیرازی است.به بهانه پاسداشت او و رویداد مهم اول اردی بهشت ماه که یاد روز نکوی ستایش اوست،کوششی نو و نوشتاری در باره سعدی تهیه و تقدیم شما مخاطبان ارجمند این نوشتار مینمایم.ضمن قدردانی از استاد گرامی و شاعر و ادیب ارجمند معاصر امیر همایون یزدان پور که در مکتب ادب و معرفت وی فراوان آموخته ام و به مهر و لطف ایشان بسیار بهره مند بوده ام امید آن دارم که نوشته ام مطبوع طبع بلند سعدی و مقبول شما دوستداران شیخ اجل و خداوندگار سخن سعدی شیرازی قرار گیرد.