هنر نان‌آوری

زینب دانشور- «خبر جنوب»/ روزی که جنگ سایه شوم‌اش را بر سر ایران انداخت، کسی نمی‌دانست قرار است چه تبعاتی روحی روانی، اقتصادی و حتی اجتماعی برایمان داشته باشد. روزهای بسیاری مردمان‌مان در فشار بی حد و حصر این واقعه تلخ سپری کردند و رفته رفته گرد پریشانی و فرسودگی بر سر و روی شهر بارید. اما متولیان فرهنگی فارس، با اقدام به موقع و شایسته، بستری فراهم کردند تا نه فقط چرخ اقتصاد بچرخد بلکه نشاط گمشده شهروندان به آن‌ها بازگردد و اندکی دور از هیاهوی جنگ تنی سبک کنند. برگزاری رویدادهای فرهنگی، هنری و حتی گردشگری در این راستا انتخاب موفقی بود که به خوبی توانست از عهده این مسئولیت برآید. با این رویکرد، جشنواره‌ها، کنسرت‌ها و برنامه‌های مناسبتی نه به عنوان صرفا رویدادهای فرهنگی و هنری بلکه به بخشی از اقتصاد شهر تبدیل شد.

جریان‌هایی که علاوه بر خلق تجربه‌های فرهنگی، سفر و گردشگری را تقویت کرد، به کسب‌وکارهای محلی رونق بخشید، فرصت‌های تازه‌ای برای اشتغال ایجاد کرد و در نهایت، بر کیفیت زندگی و نشاط اجتماعی شهروندان اثر گذاشت. و در شهری مانند شیراز که دست پری میراث تاریخی، هنر و ادبیات دارد، فضا فراهم‌تر بود. به همین منظور با متولی فرهنگ و هنر فارس در خصوص دستاوردهای این رویدادها از منظر گردشگری، اقتصادی و نشاط‌افزایی به گفت‌وگو نشستیم و او از تجربه افزایش ضریب اشغال هتل‌ها در پی اجرای برنامه‌های موسیقی، ضرورت تدوین تقویم فرهنگی شیراز، ایده شکل‌گیری یک جایزه ادبی جهانی به نام این شهر و نقش هنر در تقویت سرمایه اجتماعی و نشاط عمومی سخن گفت.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد فارس در گفت و گو با «خبر جنوب» در خصوص پیامدهای روشن برگزاری رویدادهای فرهنگی هنری تأکید کرد: برگزاری یک نمایشگاه بین‌المللی مانند آرت اکسپو یا اجرای یک برنامه موسیقی بزرگی چون کنسرت‌های علیرضا قربانی و همایون شجریان، از هتل‌ها و رستوران‌ها تا بازار، حمل‌ونقل و حتی فروشندگان کوچک در مسیرهای گردشگری را می‌تواند از اقتصاد هنر بهره‌مند کند.

دکتر مهدی رنجبر، با تأکید بر ضرورت نگاه اقتصادی، گردشگری و اجتماعی به برنامه‌های فرهنگی و هنری، معتقد است شیراز از ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی رویدادهای فرهنگی کشور برخوردار است که برای بالفعل شدن آن باید میان دستگاه‌های فرهنگی، مدیریت شهری، بخش خصوصی، فعالان گردشگری و هنرمندان پیوندی مؤثر برقرار شود.

اقتصاد پنهان رویدادهای فرهنگی هنری

وی در تشریح ظرفیت اقتصادی رویدادهای فرهنگی و هنری، پیش از هر چیز به هویت تاریخی و ادبی شیراز اشاره می‌کند و می‌گوید: شیراز در جهان به‌واسطه شخصیت‌هایی همچون حافظ، سعدی، ملاصدرا و دیگر بزرگان ادب و فرهنگ شناخته می‌شود. این شهر از دیرباز محل زیست مردمانی آشنا با شعر و ادبیات بوده و همین پیشینه، گردشگری ادبی را به یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های آن تبدیل کرده است. البته جاذبه‌های شیراز تنها به ادبیات محدود نمی‌شود؛ باغ‌ها، آثار تاریخی، هویت ایرانی و ملی و جایگاه معنوی این شهر نیز در شکل‌گیری موقعیت گردشگری آن نقش دارند.

رنجبر با بیان اینکه رویدادهای فرهنگی باید علاوه بر دستاوردهای هنری، آورده اقتصادی برای شهر و مردم داشته باشند، می‌افزاید: وقتی جشنواره جهانی فیلم فجر در شیراز برگزار می‌شود، جشنواره بین‌المللی شعر فجر با حضور کشورهای فارسی‌زبان به این شهر می‌آید یا رویدادهای بزرگ هنرهای تجسمی در آن شکل می‌گیرد، آثار این اتفاقات تنها متوجه هنرمندان و فعالان فرهنگی نیست. چنین برنامه‌هایی می‌توانند اقتصاد عمومی شهر را تحت تأثیر قرار دهند؛ چراکه مهمانان برای اقامت، پذیرایی، حمل‌ونقل، خرید و بازدید از جاذبه‌های گردشگری هزینه می‌کنند و این گردش مالی به بخش‌های مختلف شهر می‌رسد.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، برگزاری جشنواره جهانی فیلم فجر را نمونه‌ای از این ظرفیت می‌داند و اظهار می‌کند: در این رویداد حدود ۳۰۰ نفر از ۳۲ کشور جهان و همچنین ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر از نقاط مختلف ایران در شیراز حضور داشتند. به این ترتیب، طی یک بازه زمانی حدود یک هفته تا ۱۰ روز، نزدیک به ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر از مهمانان داخلی و خارجی در شهر اقامت داشتند و از خدمات اقامتی، پذیرایی، گردشگری و بازار استفاده می‌کردند. این یعنی یک رویداد فرهنگی می‌تواند به رونق مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی در شهر منجر شود.

رنجبر در ادامه به تجربه برگزاری جشنواره بین‌المللی شعر فجر با حضور نمایندگانی از ۱۳ کشور فارسی‌زبان اشاره می‌کند و می‌گوید: شیراز از نظر تاریخی و فرهنگی جایگاه ویژه‌ای در حوزه شعر دارد و برگزاری چنین رویدادهایی در این شهر، به تقویت موقعیت آن در گردشگری ادبی کمک می‌کند. در حوزه‌های دیگر نیز همین ظرفیت وجود دارد؛ از هنرهای تجسمی و موسیقی گرفته تا رویدادهای قرآنی و ادبی. برای نمونه، سومین دوره جشنواره شعر آیات و روایات در شیراز برگزار می‌شود؛ شهری که با پیشینه قرآنی حافظ و جایگاه شعر و ادب، پیوندی عمیق دارد. همچنین انتخاب فارس به‌عنوان پایتخت نهج‌البلاغه می‌تواند زمینه‌ساز رویدادهای فرهنگی متناسب با این ظرفیت باشد.

اما شاید ملموس‌ترین شاهد اقتصادی این ادعا، تأثیر اجرای برنامه‌های موسیقی بر صنعت اقامت استان باشد.

وی با اشاره به برنامه‌های علیرضا قربانی و همایون شجریان در شیراز می‌گوید: در جریان برگزاری این دو مجموعه برنامه موسیقی، بخش قابل‌توجهی از مخاطبان از خارج استان و حتی کشورهای حاشیه خلیج فارس به شیراز سفر کردند. بر اساس بررسی‌های اولیه ما، در نخستین برنامه علیرضا قربانی حدود ۱۵ تا ۱۷ درصد افزایش در ضریب اشغال اتاق‌های هتل‌ها ثبت شد و در برنامه بعدی این میزان به حدود ۳۰ درصد رسید. در مهرماه نیز به گفته فعالان گردشگری و رئیس جامعه هتل‌داران، ضریب اشغال اتاق‌های هتل‌های فارس به ظرفیت کامل رسید.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد فارس با اشاره به تغییر مسیر سفر علاقه‌مندان موسیقی می‌افزاید: در سال‌های گذشته ممکن بود علاقه‌مندان برای تماشای چنین اجراهایی به کشورهای حاشیه خلیج فارس، از جمله امارات سفر کنند، اما در این دوره افرادی از مشهد، تبریز، ارومیه و حتی کشورهای همسایه برای حضور در برنامه‌ها به شیراز آمدند. این اتفاق از یک سو موجب رونق گردشگری استان شد و از سوی دیگر، منابع مالی را به داخل کشور و استان وارد کرد. ما در حال جمع‌آوری آمار دقیق مهمانان و میزان استقبال از این دو مجموعه برنامه هستیم تا ابعاد این تأثیرگذاری روشن‌تر شود.

به اعتقاد رنجبر چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که اقتصاد رویدادها را نباید تنها در فروش بلیت یا هزینه‌های برگزاری برنامه خلاصه کرد. زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی در اطراف یک رویداد شکل می‌گیرد که گاه حتی کسب‌وکارهای کوچک نیز از آن منتفع می‌شوند.

او برای توضیح این موضوع به تجربه برگزاری برنامه موسیقی علیرضا قربانی در تخت جمشید در سال ۱۳۹۷ اشاره می‌کند؛ زمانی که در هر شب حدود ۱۲ هزار نفر در دو سانس شش‌هزارنفری از برنامه استقبال می‌کردند.

رنجبر همچنین معتقد است هنر باید از فضاهای بسته و سالن‌های اجرا خارج شود و به بسترهای عمومی شهر راه پیدا کند و در این باره می‌گوید: از ابتدای حضورم در این مسئولیت، یکی از ایده‌هایی که دنبال کرده‌ام، توسعه گردشگری هنری و ادبی در قالب کارناوال‌ها و برنامه‌های خیابانی در مسیرهای گردشگری بوده است. هنر باید در دسترس مردم قرار گیرد و صرفاً به مخاطبانی که امکان خرید بلیت و حضور در سالن‌ها را دارند محدود نماند.

وی با اشاره به تجربه برخی شهرهای جهان در پیوند دادن هنر با جاذبه‌های طبیعی و گردشگری می‌افزاید: در بسیاری از کشورها، حتی در شهرهای کوچک، از ظرفیت جاذبه‌های طبیعی و تاریخی برای خلق تجربه‌های هنری استفاده می‌شود. برای مثال، گردشگر در یک مسیر گردشگری سوار قایق می‌شود و نوازنده‌ای در همان فضا برای او اجرا می‌کند. این اتفاق هم تجربه گردشگر را جذاب‌تر می‌کند و هم به خلق ارزش اقتصادی می‌انجامد. ما نیز باید از ظرفیت مکان‌های گردشگری خود برای شکل دادن به چنین تجربه‌هایی استفاده کنیم.

رنجبر با انتقاد از استفاده محدود از ظرفیت اقتصادی اماکن تاریخی شیراز، معتقد است می‌توان با حفظ شأن و هویت این فضاها، زمینه حضور گروه‌های ادبی، هنری و فرهنگی را فراهم کرد. به گفته او، برای مثال در اطراف آرامگاه حافظ و سعدی می‌توان محافل حافظ‌خوانی، سعدی‌خوانی، برنامه‌های ادبی و روایتگری تخصصی ایجاد کرد تا بازدیدکنندگان علاوه بر تماشای بنا، با محتوای فرهنگی و ادبی آن نیز ارتباط برقرار کنند.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، تأکید می‌کند که این فعالیت‌ها لزوماً به اجرای موسیقی یا برنامه‌های پرهزینه نیاز ندارند و حتی حضور افرادی آشنا با شعر و ادبیات که بتوانند برای گردشگران حافظ‌خوانی کنند یا درباره شخصیت‌های ادبی توضیح دهند، می‌تواند به شکل‌گیری یک تجربه گردشگری متفاوت کمک کند. این در حالی است که به اعتقاد او، گاهی ظرفیت‌های ساده و در دسترس اماکن گردشگری نیز مورد غفلت قرار می‌گیرند.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس همچنین از ضرورت پیوند بیشتر دستگاه‌های متولی میراث فرهنگی، اوقاف، گردشگری و مجموعه‌های هنری سخن می‌گوید و مسجد نصیرالملک را نمونه‌ای از ظرفیت‌های کمتر بهره‌برداری‌شده در این زمینه می‌داند. به گفته رنجبر، این مسجد به‌واسطه معماری و شیشه‌های رنگی خود یکی از جاذبه‌های شاخص گردشگری معنوی و هنری شیراز است و می‌توان با همکاری مجموعه اوقاف و گروه‌های هنری، زمینه بازنمایی بهتر ظرفیت‌های فرهنگی آن را فراهم کرد.

در کنار این ایده‌ها، رنجبر بر ضرورت ایجاد یک برند فرهنگی ماندگار برای شیراز تأکید دارد؛ برندی که به اعتقاد او، باید بیش از هر چیز بر هویت ادبی این شهر استوار باشد. وی در همین زمینه از پیگیری ایده راه‌اندازی «جایزه ادبی شیراز» در سطح بین‌المللی خبر می‌دهد و می‌گوید: اعتقاد من این است که شیراز به‌عنوان یک شهر ادبی در جهان باید صاحب جایزه‌ای معتبر با نام خودش باشد. همان‌طور که برخی شهرهای جهان با جشنواره‌های سینمایی و هنری شناخته می‌شوند، شیراز نیز می‌تواند با یک جایزه ادبی جهانی به یک برند فرهنگی تبدیل شود.

او می‌افزاید: در این زمینه رایزنی‌هایی با شهرداری انجام شده و امیدواریم بتوانیم با تدوین یک پروپوزال، زمینه شکل‌گیری این جایزه را فراهم کنیم. بسیاری از رویدادهای معتبر جهانی از یک محفل یا برنامه کوچک آغاز شده‌اند و به‌تدریج به جایگاه بین‌المللی رسیده‌اند. مهم این است که قدم نخست برداشته شود. به باور من، جای یک جایزه ادبی معتبر با نام شیراز در جهان خالی است.

رونق فرهنگی برای همه؛ مسئله دسترسی و سهم مناطق کم‌برخوردار

در کنار دستاوردهای اقتصادی رویدادهای بزرگ، یکی از پرسش‌های مهم درباره این برنامه‌ها، نحوه توزیع منافع فرهنگی و اجتماعی آنهاست؛ به‌ویژه آنکه هزینه بالای برخی اجراها، امکان حضور گروه‌هایی از جامعه را محدود می‌کند. رنجبر نیز با پذیرش این مسئله معتقد است نمی‌توان از توسعه فرهنگی سخن گفت، اما سهم گروه‌های کم‌برخوردار و ساکنان مناطق حاشیه‌ای شهر را نادیده گرفت.

وی در این باره می‌گوید: ما برای حضور دانش‌آموزان و گروه‌های مختلف در برنامه‌ها تلاش‌هایی داشته‌ایم و بخشی از ظرفیت رویدادها را به این موضوع اختصاص داده‌ایم، اما معتقدم مسئله مهم‌تر از اختصاص تعدادی بلیت است. باید بتوانیم برنامه‌های فرهنگی و هنری را به محل زندگی مردم ببریم و امکان بهره‌مندی از این ظرفیت‌ها را برای کسانی که توان مالی یا امکان حضور در سالن‌های اجرا را ندارند، فراهم کنیم.

متولی فرهنگ استان اذعان می‌کند: در برنامه استاد قربانی و استاد شجریان با رایزنی با تهیه‌کننده توانستیم حدود 4 هزار صندلی فراهم کنیم تا اصحاب فرهنگ، هنر، رسانه و معنویت و همین طور دانشجویان نیز سهمی از این رویداد هنری داشته باشند.

رنجبر با اشاره به تجربه همکاری با بخش خصوصی برای آموزش رایگان هنر به دانش‌آموزان کم‌برخوردار شیراز می‌افزاید: تابستان امسال با همکاری مجموعه نیروترانس، تفاهم‌نامه‌ای منعقد کردیم که بر اساس آن حدود ۲۰۰ دانش‌آموز از مناطق محروم شهر امکان حضور در دوره‌های آموزشی هنری را پیدا کردند. در این طرح، هزینه‌ها از سوی بخش خصوصی تأمین شد و ما نیز با دعوت از استادان و فراهم کردن فضای آموزشی، زمینه آموزش رایگان این دانش‌آموزان را در چهار تا پنج رشته هنری طی یک دوره حدوداً دوماهه فراهم کردیم.

به گفته مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، چنین تجربه‌هایی باید به بخشی از سیاست‌گذاری فرهنگی تبدیل شوند تا فرصت آشنایی با هنر و تجربه فعالیت‌های هنری برای گروه‌های بیشتری از جامعه فراهم باشد.

وی با اشاره به محدود بودن سهم عمومی مردم از مصرف محصولات فرهنگی اظهار می‌کند: حتی در حوزه سینما که یکی از در دسترس‌ترین شکل‌های استفاده از محصولات فرهنگی است، هنوز افرادی در شهرها و روستاها وجود دارند که تجربه رفتن به سینما را نداشته‌اند. بخشی از این مسئله به هزینه‌ها و محدودیت‌های دسترسی مربوط می‌شود و بخشی نیز به تغییر الگوی مصرف فرهنگی در نتیجه گسترش فناوری بازمی‌گردد؛ چراکه امروز افراد در کوچک‌ترین شهرها و روستاها نیز از طریق تلفن همراه به آثار روز جهان دسترسی دارند و بسیاری از محصولات فرهنگی را به شکل انفرادی مصرف می‌کنند.

رنجبر معتقد است این تغییر الگو، اهمیت تجربه جمعی هنر را از بین نمی‌برد، بلکه ضرورت برنامه‌ریزی برای حفظ و تقویت آن را بیشتر می‌کند. او می‌گوید: باید تلاش کنیم کالای فرهنگی در سبد مصرف مردم قرار گیرد؛ چه کتاب و نمایش، چه موسیقی، سینما و هنرهای تجسمی. مردم باید بتوانند به گالری‌ها سر بزنند، آثار هنری را ببینند و از ظرفیت‌های فرهنگی شهر خود استفاده کنند. هنر نباید به کالایی محدود برای گروهی خاص تبدیل شود.

در واقع، اقتصادی شدن فرهنگ نباید به معنای محدود شدن آن به مخاطبان برخوردار باشد؛ بلکه باید زمینه‌ای برای گسترش بازار مصرف فرهنگی و مشارکت اجتماعی بیشتر فراهم کند.

هنر در روزهای دشوار

سومین وجه تأثیرگذاری برنامه‌های فرهنگی و هنری، به حوزه نشاط اجتماعی و سرمایه اجتماعی بازمی‌گردد؛ موضوعی که در شرایط اجتماعی امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. رنجبر با اشاره به نقش فرهنگ و هنر در تقویت روحیه جمعی، معتقد است کارکرد این برنامه‌ها تنها به روزهای عادی محدود نیست و در شرایط دشوار نیز می‌توانند نقش مؤثری در حفظ انسجام اجتماعی ایفا کنند.

او در این باره می‌گوید: در همه دنیا، چه در شرایط عادی و چه به‌ویژه در وضعیت‌های بحرانی و جنگی، برنامه‌های فرهنگی و هنری از ابزارهای مهم تقویت روحیه جامعه هستند. اگر به دوران هشت سال دفاع مقدس بازگردیم، می‌بینیم که سرودها، فعالیت‌های فرهنگی و محافل معنوی در جبهه‌ها و پشت جبهه‌ها چه نقش مهمی در تقویت روحیه رزمندگان و مردم داشتند. این تجربه نشان می‌دهد که فرهنگ و هنر در شرایط دشوار نیز می‌توانند به حفظ انسجام و تقویت سرمایه اجتماعی کمک کنند.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس با تأکید بر ضرورت تقویت ارتباط میان نسل‌ها می‌افزاید: در شرایطی که ممکن است بخشی از جامعه با انزوا و فاصله اجتماعی مواجه شود، برنامه‌های فرهنگی می‌توانند زمینه شکل‌گیری ارتباطات تازه و گفتمان میان‌نسلی را فراهم کنند. یکی از موضوعاتی که باید به آن توجه کنیم، ایجاد شبکه ارتباطی میان نسل میانی و نسل جوان است. رویدادهای فرهنگی و هنری، اگر با شناخت نیازها و علایق نسل جدید طراحی شوند، می‌توانند به تقویت این ارتباط و افزایش سرمایه اجتماعی منجر شوند.

رنجبر، برگزاری برنامه‌های بزرگ موسیقی در شیراز را نمونه‌ای از ظرفیت هنر برای ایجاد تجربه جمعی و نشاط اجتماعی می‌داند و می‌گوید: رویدادهای بزرگ موسیقی با حضور هنرمندانی همچون علیرضا قربانی و همایون شجریان، در مقیاس هفت تا هشت هزار نفر و طی حدود ۱۵ شب برگزار شدند و در مجموع نزدیک به ۹۰ تا ۱۰۰ هزار نفر در این برنامه‌ها حضور پیدا کردند. این میزان استقبال نشان می‌دهد که جامعه به فضاهای فرهنگی و هنری و تجربه جمعی نشاط نیاز دارد.

وی با اشاره به ادامه برنامه‌های فرهنگی در مناسبت‌های مختلف اظهار می‌کند: در ایام فاطمیه برنامه‌های متناسب با این مناسبت را دنبال می‌کنیم و پس از آن نیز رویدادهای شاد و نشاط‌آفرین در دستور کار قرار خواهند گرفت. هدف این است که فعالیت‌های فرهنگی در طول سال استمرار داشته باشند و بتوانند در تقویت همدلی، اتحاد اجتماعی و ارتباط با نسل جدید نقش‌آفرینی کنند.

به اعتقاد مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، هنر در شرایطی که جوامع با فشارهای روحی و روانی مختلف مواجه‌اند، می‌تواند بخشی از نیازهای عاطفی و روانی مردم را پاسخ دهد. او تأکید می‌کند که باید سهم فرهنگ و هنر در زندگی روزمره شهروندان افزایش یابد؛ چراکه این حوزه علاوه بر آثار اقتصادی و گردشگری، در ایجاد آرامش روانی و بهبود کیفیت زندگی اجتماعی نیز اثرگذار است.