خانواده؛ نخستین شبکه حمایتی

دکتر مهرداد شریفی معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز با اشاره به هفته ملی سلامت روان، اظهار کرد: خانواده نخستین مکانی است که در آن دیده‌شدن، شنیده‌شدن و برخورداری از حمایت را تجربه می‌کنیم. هم‌زمان، گسترش تنهایی و انزوای اجتماعی نشان می‌دهد که کنار هم بودن ظاهری همیشه به معنای برخورداری از ارتباطی معنادار نیست؛ پیوندی که باید در خانه آغاز شود و در مدرسه، محله و جامعه ادامه پیدا کند.
 
وی افزود: پیام «خانواده، نخستین شبکه حمایتی» در هفته سلامت روان بر نقش بنیادین روابط خانوادگی در پشتیبانی از افراد تأکید می‌کند؛ نقشی که با تغییر سبک زندگی و افزایش ارتباط‌های دیجیتال، بیش از گذشته به کیفیت گفت‌وگو و توجه متقابل وابسته است. 

خانواده، نقطه آغاز همراهی 

شریفی بیان کرد: خانواده می‌تواند هنگام فشارهای روزمره، بحران‌های شخصی یا احساس انزوا، نقطه آغاز همراهی باشد؛ به شرط آن‌که اعضا امکان بیان نگرانی‌ها و نیازهایشان را بدون تحقیر و قضاوت داشته باشند.

وی ادامه داد: حمایت خانوادگی صرفا تامین نیازهای مادی نیست. پرسیدن حال یکدیگر، اختصاص زمانی کوتاه برای گفت‌وگوی بی‌وقفه، جدی گرفتن تجربه نوجوانان و سالمندان، نمونه‌هایی از رفتارهایی است که احساس تعلق را تقویت می‌کند. در مقابل، سرزنش مداوم، بی‌اعتنایی یا تبدیل هر گفت‌وگو به نصیحت ممکن است بیان مسئله را دشوارتر کند.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز اضافه کرد: اهمیت این موضوع در آن است که پیوند اجتماعی تنها به روابط خصوصی محدود نمی‌ماند. سازمان جهانی بهداشت تقویت ارتباط‌های اجتماعی را عاملی برای بهبود سلامت و تاب‌آوری جوامع می‌داند و بر اقدام هم‌زمان در سطح سیاست‌گذاری، اجتماع و زندگی روزمره تأکید می‌کند. بنابراین خانواده نقطه شروع حمایت است، نه تنها مسئول آن. 

وی بیان کرد: خدمات در دسترس، مدرسه‌های همراه و فضاهای عمومی امن نیز در شکل‌گیری شبکه‌ای حمایتی و فراگیر نقش دارند. حمایت از خانه آغاز می‌شود، اما به جامعه می‌رسد. 

تفاوت تنهایی با انزوای اجتماعی 

شریفی در ادامه گفت: تنهایی با انزوای اجتماعی یکسان نیست. تنهایی تجربه ناخوشایند فاصله میان ارتباطی است که فرد می‌خواهد و ارتباطی است که در عمل دارد؛ انزوای اجتماعی، در مقابل، به کمبود عینی پیوندهای اجتماعی اشاره می‌کند. ممکن است کسی در خانه‌ای شلوغ زندگی کند اما احساس کند حرفش شنیده نمی‌شود؛ یا فردی تنها زندگی کند، ولی از رابطه‌های حمایتگر و معنادار برخوردار باشد. این تمایز یادآور می‌شود که شمار تماس‌ها و پیام‌ها به‌تنهایی معیار کیفیت ارتباط نیست.

شبکه حمایتی را چگونه تقویت کنیم؟ 

وی افزود: تقویت شبکه حمایتی می‌تواند از کارهای ساده اما پیوسته شروع شود: خاموش‌کردن تلفن همراه هنگام گفت‌وگو، پرسیدن سؤال‌های باز به‌جای شتاب در ارائه راه‌حل، احترام به تفاوت تجربه نسل‌ها و حفظ تماس با خویشاوند یا همسایه‌ای که مدتی از جمع دور مانده است. همه از راه‌های تقویت ارتباط هستند. 

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز گفت: در خانواده، حمایت به معنای نادیده‌گرفتن اختلاف نیست بلکه یعنی اختلاف‌ها بدون تهدید و تحقیر بیان شوند و هر عضو بتواند برای کمک خواستن، احساس امنیت کند. اگر اندوه، کناره‌گیری یا مشکلات با منشاء روانی ادامه‌دار است، همراهی نزدیکان می‌تواند در کنار مراجعه به خدمات تخصصی قرار گیرد، نه جایگزین آن.

وی بیان کرد: همه خانواده‌ها منابع و فرصت یکسانی ندارند و گاه فشار اقتصادی، بیماری، مهاجرت، ناتوانی یا تنش‌های خانوادگی ارتباط را دشوار می‌کند. از همین رو، پاسخ به تنهایی نباید فقط بر دوش خانواده‌ها گذاشته شود. مدرسه، مراکز محلی، کتابخانه‌ها، پارک‌ها و خدمات سلامت می‌توانند فرصت‌هایی برای دیدار و مشارکت فراهم کنند. 

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز گفت: سازمان جهانی بهداشت نیز بر تقویت زیرساخت‌های اجتماعی، افزایش آگاهی و توسعه مداخلات حمایتی تأکید دارد.

وی ادامه داد: پیام «خانواده، نخستین شبکه حمایتی» زمانی به واقعیت روزمره نزدیک می‌شود که حمایت، از شعار به رفتار تبدیل شود؛ شنیدن بی‌قضاوت در خانه، دسترسی به کمک تخصصی هنگام نیاز و جامعه‌ای که برای دیدار و مشارکت جا باز می‌کند. 

شریفی اضافه کرد: پیوندی که در یک گفت‌وگوی صمیمانه آغاز می‌شود، می‌تواند با همراهی محله و نهادهای اجتماعی گسترده‌تر شود و به احساس تعلقی پایدارتر بینجامد.