زیر پوست جنگ

زینب دانشور- «خبر جنوب»/ روز سلامتی، امسال در حالی فرا می‌رسد که جامعه در معرض موجی از اخبار نگران‌کننده و تبعات شرایط جنگی قرار دارد که اگرچه فاصله‌ای جغرافیایی با میدان نبرد دارد، اما به‌واسطه جریان بی‌وقفه اطلاعات، ذهن و روان شهروندان را درگیر کرده است. این مواجهه مداوم با نااطمینانی، اضطراب و تصاویر خشونت، آرام‌آرام خود را در قالب اختلالات جسمی و روانی نشان می‌دهد؛ از بی‌خوابی و خستگی مزمن گرفته تا افزایش تنش‌های خانوادگی و کاهش تاب‌آوری اجتماعی. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که این فشار روانی چه اثری بر سلامت عمومی دارد و چگونه می‌توان از شدت آسیب‌ها کاست؟

یک کارشناس بهداشت عمومی و سلامت روان در گفت‌وگو با «خبر جنوب» با ترسیم تصویری از تأثیرات نامرئی اما عمیق شرایط جنگی بر بدن انسان می‌گوید: آنچه امروز با آن مواجه هستیم، گذشته از یک بحران سیاسی یا نظامی یک وضعیت استرس‌زای مزمن در سطح جامعه است.

دکتر احسان رجائیان می‌افزاید: بدن انسان برای مواجهه با خطر، سازوکاری طبیعی دارد که به آن پاسخ جنگ یا گریز می‌گوییم. اما وقتی این وضعیت به‌صورت طولانی‌مدت فعال بماند، عملاً بدن در حالت فرسودگی قرار می‌گیرد.

او ادامه می‌دهد: افزایش مداوم هورمون‌های استرس مانند کورتیزول، در کوتاه‌مدت ممکن است به افزایش هوشیاری کمک کند، اما در بلندمدت پیامدهای جدی دارد؛ از تضعیف سیستم ایمنی گرفته تا افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های قلبی-عروقی، دیابت و اختلالات گوارشی. حتی سردردهای مکرر و دردهای عضلانی که این روزها بسیاری از افراد تجربه می‌کنند، می‌تواند ریشه در همین تنش‌های پنهان داشته باشد.

این کارشناس بهداشت عمومی، بخش مهمی از این بحران را به مصرف بی‌رویه اخبار مرتبط می‌داند و توضیح می‌دهد: ما با پدیده‌ای به نام اضطراب ناشی از اخبار یا News Anxiety مواجه هستیم. افراد به‌طور مداوم شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها را رصد می‌کنند و هر خبر جدید، به‌ویژه اگر بار منفی داشته باشد، سطح اضطراب آن‌ها را افزایش می‌دهد. این چرخه معیوب باعث می‌شود ذهن هیچ‌گاه فرصت بازگشت به حالت آرامش را پیدا نکند.

رجائیان با اشاره به مفهوم «فرسودگی خبری» می‌افزاید: در این حالت، فرد دچار خستگی ذهنی شدید، کاهش تمرکز، بی‌حوصلگی و حتی نوعی بی‌حسی عاطفی می‌شود. یعنی یا بیش از حد واکنش نشان می‌دهد یا به‌طور کامل بی‌تفاوت می‌شود که هر دو حالت برای سلامت روان مضر است.

گروه‌های در معرض خطر؛ آسیب‌های نابرابر

وی با تأکید بر اینکه همه افراد به یک میزان تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند، می‌گوید: کودکان یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها هستند. آن‌ها ممکن است معنای دقیق اخبار را درک نکنند، اما احساس ناامنی را به‌خوبی دریافت می‌کنند. این موضوع می‌تواند به کابوس‌های شبانه، افت تحصیلی و رفتارهای پرخاشگرانه منجر شود.

این کارشناس بهداشت درباره سالمندان نیز هشدار می‌دهد و می‌گوید: سالمندان به‌دلیل تجربه‌های قبلی یا نگرانی‌های مرتبط با سلامت، بیشتر در معرض اضطراب قرار دارند. همچنین افرادی که پیش‌تر سابقه افسردگی یا اختلالات اضطرابی داشته‌اند، در این شرایط ممکن است دچار تشدید علائم شوند.

به گفته رجائیان، حتی کادرهای شغلی خاص مانند خبرنگاران، فعالان رسانه‌ای و امدادگران نیز به‌دلیل مواجهه مستقیم و مداوم با اخبار و تصاویر بحران، در معرض فرسودگی روانی قرار دارند.

از اضطراب فردی تا پیامدهای اجتماعی

وی به تبعات اجتماعی این وضعیت اشاره و اظهار می‌کند: وقتی سطح اضطراب در جامعه بالا می‌رود، این مسئله فقط در سطح فردی باقی نمی‌ماند. ما شاهد افزایش تعارضات خانوادگی، کاهش صبر و تحمل در روابط اجتماعی و حتی افت بهره‌وری کاری هستیم. در واقع، سلامت روان یک مؤلفه کلیدی برای کارکرد صحیح جامعه است و آسیب به آن، پیامدهای گسترده‌تری به‌دنبال دارد.

رجائیان اضافه می‌کند: یکی دیگر از پیامدهای مهم، کاهش حس امید و افزایش نااطمینانی نسبت به آینده است. این موضوع می‌تواند انگیزه افراد برای برنامه‌ریزی و فعالیت‌های سازنده را کاهش دهد.

راهکارها؛ چگونه از سلامت خود محافظت کنیم؟

در پاسخ به این پرسش که در چنین شرایطی چه باید کرد، این کارشناس مجموعه‌ای از راهکارهای عملی را مطرح می‌کند. به گفته او، نخستین گام، «مدیریت هوشمندانه مصرف اخبار» است: توصیه می‌کنیم افراد زمان مشخصی در روز، مثلاً دو یا سه بازه کوتاه، برای پیگیری اخبار در نظر بگیرند و از دنبال‌کردن مداوم و بی‌وقفه آن پرهیز کنند. همچنین، استفاده از منابع معتبر و پرهیز از شایعات، اهمیت زیادی دارد.

رجائیان بر اهمیت حفظ روتین روزانه تأکید می‌کند و می‌گوید: داشتن برنامه منظم برای خواب، تغذیه و فعالیت‌های روزمره، به ذهن کمک می‌کند حس کنترل را حفظ کند. حتی کارهای ساده‌ای مثل پیاده‌روی، مطالعه یا گوش‌دادن به موسیقی می‌تواند به کاهش استرس کمک کند.

این کارشناس ادامه می‌دهد: فعالیت بدنی یکی از مؤثرترین ابزارها برای مقابله با استرس است. ورزش باعث ترشح اندورفین می‌شود که به‌طور طبیعی حال روحی را بهبود می‌بخشد.

او همچنین به نقش ارتباطات انسانی اشاره می‌کند و می‌گوید: در شرایط بحرانی، انزوا می‌تواند آسیب‌ها را تشدید کند. صحبت‌کردن با اعضای خانواده، دوستان یا حتی یک مشاور، به تخلیه هیجانی و کاهش فشار روانی کمک می‌کند.

نقش رسانه‌ها و سیاست‌گذاران

رجائیان همچنین بر مسئولیت نهادهای عمومی تأکید می‌کند و می‌گوید: رسانه‌ها باید تعادل را در اطلاع‌رسانی رعایت کنند. انتشار مداوم اخبار منفی بدون ارائه تحلیل یا راهکار، می‌تواند به افزایش اضطراب اجتماعی دامن بزند.

او می‌افزاید: دستگاه‌های مسئول نیز باید خدمات مشاوره‌ای و روان‌شناختی را در دسترس مردم قرار دهند، به‌ویژه از طریق بسترهای آنلاین و خطوط تلفنی حمایتی. در چنین شرایطی، سلامت روان باید به‌عنوان یک اولویت جدی در سیاست‌گذاری‌ها در نظر گرفته شود.

در روزهایی که صدای جنگ، حتی از فاصله دور، در ذهن‌ها طنین‌انداز شده، سلامت به مسئله‌ای جمعی و راهبردی تبدیل شده است. مراقبت از جسم و روان، در کنار مدیریت آگاهانه مواجهه با اخبار و تقویت پیوندهای اجتماعی، می‌تواند سپری در برابر فرسایش پنهان این روزها باشد؛ سپری که حفظ آن، بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر می‌رسد.