اعصاب روی نقطه جوش

مرجان دهقانی - «خبرجنوب»/ تابستان امسال نیز مانند سال‌های گذشته، ایران را با امواج گرمایی شدید روبه‌رو کرده است اما گرمای هوا تنها به تعریق و کم‌آبی بدن محدود نمی‌شود؛ مطالعات نشان می‌دهد که افزایش دما می‌تواند به صورت مستقیم بر افزایش نزاع‌های خیابانی تأثیر بگذارد. به گفته کارشناسان، سیستم عصبی و هیجانی انسان در مواجهه با گرمای شدید، عملکردی متفاوت پیدا می‌کند و این مساله می‌تواند به کاهش تاب‌آوری و افزایش پرخاشگری منجر شود. برای بررسی دقیق‌تر این موضوع، با  ندا خورشیدیان، کارشناس مرکز سلامت روان فارس، گفت‌وگو کرده‌ایم. 

تأثیر گرما بر سیستم هیجانی و رفتاری انسان 

وی با اشاره به یک جمله معروف که می گوید: «یک لیوان آب بخور تا آرام شوی» حتما شما هم وقتی عصبانی می‌شوید، این جمله را از اطرافیانتان می‌شنوید گفت که خنک‌شدن تاثیر مستقیمی در فروکش‌کردن عصبانیت دارد و برعکس، گرما می‌تواند عصبانیت شما را تشدید کند. به همین دلیل است که با شروع فصل گرما، آمار درگیری‌ها و زدوخوردها نیز صعودی می‌شود و این مساله احتمالا بر آمار قتل‌هایی که به‌خاطر درگیری رخ می‌دهند، می‌افزاید.

خورشیدیان به نقش سیستم لیمبیک و هیپوتالاموس در تنظیم دمای بدن و ارتباط آن با هیجانات اشاره کرد و گفت: وقتی دمای بدن به دلیل گرمای محیط بالا می‌رود، سیستم هیجانی ما تحت تاثیر قرار می‌گیرد. کاهش آب بدن، تعریق شدید و افزایش دمای داخلی، همه می‌توانند به کاهش تحمل روانی منجر شوند. 

به گفته وی، در چنین شرایطی، حتی یک محرک کوچک مانند یک نگاه یا جمله توهین‌آمیز می‌تواند به واکنشی خشن تبدیل شود: فردی که تاب‌آوری جسمی و روانی‌اش کاهش یافته، در مواجهه با استرس‌های محیطی سریع‌تر از حالت عادی واکنش نشان می‌دهد.

وی تصریح کرد: هرچند گرما تنها دلیل تشدیدکننده نزاع نیست، اما در کنار گرمای هوا، استرس‌های دیگری هم در بیشتر شدن برخوردهای خشن اجتماعی مؤثرند؛ از جمله این موارد می توان به مسایل ساده‌ای همچون ترافیک تا مشکلات بزرگتر همچون مسایل اقتصادی، گرایش جوانان به مواد روانگردان، نبود برنامه ریزی مناسب برای اوقات فراغت، الگوبرداری‌های نادرست از برخی شخصیت‌های خشن در برنامه های ماهواره ای و اینترنت و کمبود و گران بودن امکانات تفریحی سالم برای جوانان اشاره کرد.

مسئول واحد سلامت روان مرکز بهداشت شهدای انقلاب شیراز  همچنین ادامه داد: قرارگرفتن در معرض هوای گرم ضربان قلب را افزایش می‌دهد و همین موضوع ناراحتی‌هایی را به‌دنبال دارد. این ناراحتی‌ها می‌تواند بر نحوه ابراز و بیان منظور تأثیر بگذارد و شاهد رفتارهای خشن و پرخاشگرانه از سوی افراد عصبانی باشیم؛ مانند درگیری‌هایی که منجر به جنایت می‌شوند. البته موضوع دیگری هم که مطرح است این است که افراد در هوای گرم بیشتر در فضای بیرون‌ازخانه حضور دارند و درنتیجه تعامل بیشتر و احتمالا اصطکاک بیشتری با افراد دیگر خواهند داشت.

خورشیدیان توضیح داد که خشم نوعی احساس و حالت روانی است که افزایش آن به چند عامل مانند عوامل زیستی، ‌اجتماعی، فرهنگی و روانی بستگی دارد. گاهی این عوامل دست در دست هم موجب می‌شوند که خشونت یک فرد مستعد خشونت، افزایش یابد. درواقع آستانه تحمل فرد با بالارفتن دما کاهش می‌یابد و اگر مهارت کنترل و مدیریت آن را نداشته باشد، می‌توان گفت که شاهد فاجعه‌های بزرگی خواهیم بود.

وی تاکید کرد که راه کنترل خشم در جامعه این است که مهارت‌های کنترل آن را به مردم آموزش بدهیم، آموزش از طریق مدارس و کلاس‌های آموزشی و رسانه‌ها. باید به بچه‌ها از کودکی یاد بدهیم که چطور هنگام عصبانیت خشم خود را مدیریت و کنترل کنند. باید به آنها راهکار بدهیم، مثل نوشیدن آب خنک، تمرین تنفس، ‌ترک‌کردن محیطی که در آن خشمگین شده‌اند و خیلی موارد دیگر که باعث می‌شود فرد یاد بگیرد چطور خشمش را مدیریت کند تا شاهد حوادث فاجعه‌بار نباشیم.

خورشیدیان با بیان اینکه همه اینها نیازمند تمرین است. درواقع افراد باید از کودکی یاد بگیرند که چطور افسار خشم‌شان را در دست بگیرند، به جای اینکه خشم، افسار فرد را در دست بگیرد خاطر نشان کرد:  به‌عنوان مثال یاد بگیرند که وقتی عصبانی می‌شوند از خودشان بپرسند آیا گرم‌شان است؟ گرسنه‌اند؟ دچار کم‌آبی شده‌اند یا استرس دارند؟ شناخت دلیل بروز خشم خیلی مهم است تا بتوانند به جای واکنش‌های تهاجمی، روی آرامش خود کار کنند. یکی دیگر از راهکارها نوشتن است. افراد باید تمرین کنند که دلیل عصبانیت خود را بنویسند و ببینند چطور می‌توانند خشم را کنترل کنند.

این کارشناس  مرکز سلامت بهداشت فارس چند توصیه کاربردی برای کاهش این تأثیرات ارائه داد: پرهیز از تردد غیرضروری در ساعات اوج گرما (۱۰ صبح تا ۵ بعدازظهر)، مصرف مداوم

مایعات خنک (آب، عرقیات گیاهی یا نوشیدنی‌های بدون قند) استفاده از وسایل خنک‌کننده همراه (مثل اسپری آب یا دستمال خیس).

وی تاکید کرد: اگر احساس می‌کنید تحملتان در حال کاهش است، بلافاصله به یک مکان خنک بروید و آب بنوشید. این کار ساده می‌تواند از بسیاری از درگیری‌های لحظه‌ای جلوگیری کند.

به نظر می‌رسد گرمای هوا نه‌تنها یک چالش فیزیکی، بلکه یک عامل تأثیرگذار بر سلامت روان و رفتارهای اجتماعی است. با رعایت توصیه‌های ساده، می‌توان از شدت این تاثیرات کاست و تابستان را با آرامش بیشتری پشت سر گذاشت.