معماری الهام بخش در خطوط شکسته و منحنی فضاهای فرهنگی؛ از تاج محل تا مدرسه خان شیراز

نیکنام خشنودی – خبرجنوب/ خطوط منحنی فضای زندگی را تلطیف می‌کنند، توجه را به یک عنصر خاص یا یک نقطه کانونی جلب می‌کنند و از نظر بصری فضا را گسترش می‌دهند. اگر از خطوط منحنی در معماری به درستی استفاده شود، قادرند گردش و جریان بصری یک اتاق را گسترش دهند. همچنین فضاهای مختلف را از هم جدا کنند و به هر فضا ویژگی‌ خاصی بدهند.  نخستین سوالی که در این مبحث به ذهن میرسد و ما به دنبال پاسخی برای آن هستیم، مفهوم و معنای آرامش است. آرامش را می توان یک حالت روحی در نظر گرفت که قابل رویت نیست ولی آثار آن در زندگی روزمره، در کارها، فعالیت ها و در تعامل با دیگر افراد بازخورد دارد. هنگامی که انسان در آرامش کامل باشد، روان او راحت است و روحش مراحل ترقی را طی می نماید و همچنین   فرد در زندگی مادی خود پیشرفت های فراوانی را کسب می کند. اینها همه به دلیل انرژی مثبتی است که از آرامش و محیط زندگی به او منتقل می شود.

دکتر کاوه فتاحی عضو هیات علمی دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز و مدیر مرکز تک لب  Tech-LAB این دانشگاه در پاسخ به این پرسش که  معماری چگونه علم و هنر را در هم می آمیزد اظهار داشت: عموما دانشجویانی که به رشته معماری می آیند از رشته های دبیرستانی  ریاضی و فیزیک به این رشته وارد می شوند، آنها در حال و هوای فرمول های ریاضی و منطق هستند و اینجا با فرا منطق مواجه می شوند که در ابتدا درک این فضا برایشان سخت است بنا بر این توصیه اکید این است که دانش آموزان برای انتخاب رشته معماری آمادگی مواجه با این فضای فرامنطقی را داشته باشند. انتخاب رشته می تواند آینده جامعه را رقم بزند علاوه بر اینکه زندگی دانشجویان وابستگی شدید به این انتخاب رشته دارد، جامعه هم از انتخاب رشته می تواند تاثیر خوب یا بد بگیرد، علاقه ای که ما به تخصص داریم روی جامعه اثر می گذارد و این بسیار مهم است.

و اما خط شکسته یا منحنی ...

معماری عصب محور Neuroarchitecture چیست؟

دکتر فتاحی در ادامه با توضیح معماری عصب محور ادامه داد: این رشته علمی همیشه یک علم بین رشته ای بوده است، معماری عصب محور روی عملکرد مغز و ذهن ما تاثیر می گذارد، تحقیقاتی شده است در باره اثرگذاری خطوط شکسته و منحنی روی ذهن انسان و نوع این تاثیرات بررسی شده است. اکثر فضاهایی که ما در آن زندگی می کنیم چهارگوشه و راست زاویه هستند اما تحقیقاتی  شده است که نشان می دهد خطوط منحنی چگونه روی مغز انسان اثر می گذارد و استرس را کنترل می کند، این به ترشح کورتیزول  در مغز ارتباط دارد، کورتیزول توسط غدد فوق کلیوی ترشح شده و نقش مهمی در تنظیم پاسخ‌های بدن به استرس دارد. این هورمون بر روی بخش‌های مختلف مغز تأثیر می‌گذارد.

استاد دانشکده معماری دانشگاه شیراز در ادامه گفت: خطوط منحنی می تواند آرامش بخش باشد، هر فضایی ویژگی خودش را دارد اما خطوط منحنی قطعا دست برنده دارند. البته معماری جنبه های مختلفی دارد، در معماری ایرانی و اسلامی هم خطوط منحنی زیاد بکار رفته است و در تاریخ سابقه چند هزار ساله دارد، این آگاهی و دانش در طول سالها روی هم سوار شده و به یک پختگی و بلوغ رسیده است، استاد عیسی خان شیرازی که تاج محل را ساخت یا استاد حسین خان شیرازی که مدرسه خان را ساخت از این پختگی برخوردار بوده اند، آنها بصورت شهودی خیلی به جا از این علم و دانش استفاده کرده اند، وقتی ما در مدرسه خان حرکت می کنیم فقط خطوط منحنی نیستند بلکه ترکیبی از خطوط راست گوشه و منحنی را مشاهده می کنیم، همه این خطوط در رواق ها، ایوان ها و طاق ها کنار هم نشسته اند و به نظر می رسد این بلوغ از نوعی شهود و تجربه آمیخته با دانش می آید.

دکتر فتاحی همچنین گفت: حتی در فضاهای زیارتگاهی و مذهبی هم اثر رنگ ها را می بینیم، تحقیقاتی هم روی تاثیر این رنگ ها روی ذهن انجام شده است که  در شاخه ای از علم به نام معماری عصب محور می گنجد، این علمی نوپا است و در سال 2004 برای اولین بار مطرح شد و به همه نقاط جهان رسید، کوچکترین اثری که در این فضا از نوع مصالح، شکل، فضا و رنگ و همه این ها روی ذهن اثر می گذارد مطالعه می شود و موثر است، در دانشگاه شیراز هم روی این موضوع تحقیقات گسترده انجام شده است، مثلا مطالعه شده که گشودگی یک پنجره چگونه می تواند روی هشیاری دانش آموزان تاثیر بگذارد یا اینکه یک پنجره رنگی چگونه می تواند موجب افزایش تمرکز یا کاهش تنش و اضطراب شود، این علم جذابی است و با استفاده از ابزار توانسته ایم گوشه ای از بدنمندی (دیتاهای زیستی )  و دیتاهای مغزی و ذهنی رصد و پیمایش شوند، در مجموع محیط ها بیش از آنکه تا کنون فکر می کرده ایم می توانند روی ذهن ما تاثیر بگذارند.

استاد دانشکده معماری دانشگاه شیراز در ادامه با اشاره به اینکه برای درک بهتر معماری باید اطلاعاتی از فرهنگ، ریاضی، محیط زیست، جامعه شناسی، گیاه شناسی و علوم دیگر هم بدانیم تا به ایده آل برسیم  اضافه کرد: معمار هستی که موجود زنده را آفریده به همه این جزییات توجه کرده است، دانش آموخته علوم معماری هم به تقلید از همان معمار هستی می کوشد تا در فضاها با بهره گیری از همین علوم و تجارب جذابیت ایجاد کند.

وی همچنین درباره جذابیت های شیراز و استان فارس در معماری ایرانی گفت: فارس استانی غنی است، شهرها و مناطقی دراین استان بیش از 5 تا 6 هزار سال قدمت دارند، همه مناطق استان فارس پر از شگفتی و جذابیت است و بخشی از این فضاها برای مردم همچنان ناشناخته مانده است. مسجد نصیر الملک مثلا از جمله 10 جای جهانی است که قبل از مرگ باید ببینیم، میراث فرهنگی باید با آموزش و پرورش و نهادهای مسوول رایزنی کنند و نوع زیست افراد و پیشینیان ما در این منطقه را به بحث بگذارند و به دانش آموزان منتقل کنند. این می تواند حس تعلق ما را به این سرزمین زیادتر کند. نگهداری بناهای تاریخی هم موضوعیت می یابد چون بسیاری از دانشجویان و معماران جوان باید به این محلات قدیمی شیراز بروند و مشق معماری کنند.