ایجاد کارگروه فرادستگاهی برای دفع آب‌های سطحی ضروری است
ادمین ۵
بارندگی‌های شدید روزهای اخیر در استان بوشهر، بار دیگر معابر آب‌گرفته، اختلال در تردد و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری را به یکی از مسائل اصلی شهروندان تبدیل کرد.
در بارندگی ۱۷ آبان، میزان بارش ثبت‌شده در گناوه به ۶۰.۲ میلی‌متر و در ایستگاه فرودگاهی بوشهر به ۴۸.۳ میلی‌متر رسید. هم‌زمان، آتش‌نشانی بندر بوشهر از رسیدگی به ۵۷ حادثه مرتبط با بارندگی خبر داد.
با این حال، تکرار آبگرفتگی در این دو شهر ساحلی را نمی‌توان فقط با شدت بارش مرتبط دانست. موقعیت جغرافیایی، ارتفاع کم بخش‌هایی از بافت شهری، محدودیت شیب طبیعی برای تخلیه روان‌آب‌ها و نزدیکی به دریا، شرایطی ایجاد کرده است که مدیریت آب‌های سطحی را به مسئله‌ای پیچیده در برنامه‌ریزی شهری تبدیل می‌کند.
از سوی دیگر، گسترش ساخت‌وسازها، تغییر مسیر آبراهه‌های طبیعی، افزایش سطوح نفوذناپذیر و ناهماهنگی احتمالی میان شبکه‌های خدماتی می‌تواند ظرفیت شهرها برای مقابله با بارندگی‌های شدید را تحت تأثیر قرار دهد. از همین‌رو، بررسی ریشه‌های این وضعیت و نسبت میان توسعه کالبدی و ظرفیت زیرساخت‌های دفع روان‌آب، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
غفلت از مؤلفه‌های مورفولوژیکی در برنامه‌ریزی شهری
یک کارشناس مدیریت و برنامه‌ریزی شهری با انتقاد از رویکردهای گذشته در مدیریت شهرها، بر نقش تعیین‌کننده موقعیت جغرافیایی و مورفولوژی در فرایند برنامه‌ریزی تأکید کرد و غفلت از این مؤلفه‌ها را عامل تحمیل هزینه‌های سنگین به ساکنان دانست.
احمد قاسمی، دکتری تخصصی برنامه‌ریزی شهری، با اشاره به شرایط خاص شهرهای ساحلی در گفت‌وگو با ایسنا عنوان کرد: امروزه همگان به این باور علمی رسیده‌اند که موقعیت جغرافیایی و مورفولوژی شهرهای ساحلی همچون بوشهر و گناوه تأثیر غیرقابل اجتنابی در برنامه‌ریزی آن‌ها دارد و در صورت غفلت برنامه‌ریزان، هزینه‌های غیرقابل جبرانی به شهرها و زندگی ساکنان تحمیل می‌شود.
وی افزود: این شهرها با محدودیت‌های طبیعی و مورفولوژیکی خاصی مواجه هستند و بخش‌هایی از محدوده شهری در تراز ارتفاعی نزدیک به سطح دریا قرار دارند. بنابراین طراحی شبکه جمع‌آوری و دفع آب‌های سطحی در چنین شهرهای ساحلی با شهرهای غیرساحلی تفاوت اساسی دارد.
قاسمی تصریح کرد: هنگامی که بارندگی‌های ناگهانی و شدید با بالا آمدن سطح آب دریا هم‌زمان می‌شود، امکان کاهش ظرفیت خروج ثقلی آب به‌راحتی وجود ندارد و حتی در بیشتر مواقع، پس‌زدگی آب از خروجی‌های ساحلی اتفاق می‌افتد.
وی با طرح این پرسش که آیا سناریوهای مختلف جزر و مد، تراز آب دریا، بارندگی شدید و تغییرات اقلیمی به‌صورت هم‌زمان بررسی شده‌اند، بیان کرد: مسئله آبگرفتگی در شهرهای ساحلی استان بوشهر صرفاً مشکل کمبود کانال، لوله یا پمپ نیست، بلکه حاصل تعامل پیچیده میان طبیعت، برنامه‌ریزی‌های توسعه شهری و ناهماهنگی برنامه‌ریزی‌های دستگاه‌های اجرایی همانند شهرداری و ادارات برق و آب است.
پیامدهای تقدم توسعه فیزیکی بر بستر طبیعی
این کارشناس شهری درباره خطاهای گذشته در توسعه شهرها با لحنی انتقادی گفت: ما باید صادقانه بپذیریم که در برخی مقاطع، توسعه فیزیکی شهرها بر شناخت و حفظ بستر طبیعی آن‌ها تقدم پیدا کرده است. در بسیاری از شهرها، مسیل‌ها، آبراه‌های طبیعی و مسیرهای سنتی هدایت روان‌آب‌ها به‌عنوان موانع توسعه تلقی شدند و برخی از آن‌ها با ساخت‌وساز، خیابان‌کشی یا تغییر کاربری مسدود شدند.
وی ادامه داد: طبیعت مسیر حرکت آب را فراموش نمی‌کند. ممکن است ما یک مسیل را در نقشه شهری حذف کنیم، اما هنگام بارندگی شدید، آب دوباره مسیر طبیعی خود را مطالبه خواهد کرد.
قاسمی با تأکید بر مسئولیت مدیران شهری خاطرنشان کرد: مسئولیت مدیریت شهری امروز آن است که اشتباهات گذشته را شناسایی، مستند و اصلاح کند. ما نباید به بهانه توسعه شهر، مسیر طبیعت را مسدود کنیم، زیرا هزینه نادیده گرفتن طبیعت را در زمان وقوع بحران، مردم با جان، مال و آرامش خود پرداخت می‌کنند.
چالش‌های ساختاری و ضرورت رویکرد یکپارچه
این متخصص برنامه‌ریزی شهری درباره لزوم نگاه سیستمی به مدیریت آب‌های سطحی عنوان کرد: امروز در تمام برنامه‌ریزی‌های شهری باید این پرسش مطرح شود که آیا شهرهای ما دارای طرح جامع، یکپارچه و به‌روز جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی هستند یا اینکه شبکه موجود حاصل اجرای پروژه‌های پراکنده و مقطعی است؟
وی با اشاره به موانع موجود در شهر بوشهر گفت: ساختار خاص شبه‌جزیره‌ای بوشهر، بافت تاریخی متراکم و پیچیده و حریم نظامی، شرایط کاملاً خاصی را به وجود آورده است. در چنین شرایطی، ایجاد کانال‌ها و شبکه خروجی آب‌های سطحی به سمت دریا با محدودیت‌های فنی، حقوقی، مالکیتی و زیست‌محیطی فراوانی مواجه است و شهرداری به‌تنهایی نمی‌تواند تمام این مسائل را حل کند.
قاسمی تأکید کرد: لازم است استانداری، شهرداری، اداره‌کل راه و شهرسازی، دستگاه‌های نظامی و فرودگاهی، شرکت آب و فاضلاب و سازمان‌های مرتبط در قالب یک کارگروه تخصصی و دائمی همکاری داشته باشند تا بتوانند به‌صورت علمی مشکلات شهر را کاهش دهند، چرا که ما درباره امنیت، سلامت، آرامش و سرمایه اجتماعی شهروندان صحبت می‌کنیم.
