علی جمشیدپور - «خبرجنوب»/ ورزش‌های زورخانه‌ای و فرهنگ پهلوانی از کهن‌ترین میراث‌های جسمانی و معنوی ایرانیان‌اند؛ میراثی که نه‌تنها تمرینی برای توان بدنی، که مدرسه‌ای برای پرورش فضیلت‌های اخلاقی، معنوی و اجتماعی به شمار می‌رود. ریشه‌های این سنت به اعماق تاریخ ایران بازمی‌گردد؛ زمانی که مفهوم «پهلوان» تنها به معنای یک جنگاور نیرومند نبود، بلکه نشانه‌ای از خرد، شجاعت، فروتنی و مردم‌داری به شمار می‌رفت. در این فضا، قدرت بدنی بدون اخلاق معنا نمی‌یافت و هر حرکت ورزشی تلاشی برای تهذیب نفس و ساختن انسانی متعادل‌تر بود.

زورخانه به‌عنوان یک نهاد اجتماعی، فضایی است که از دیرباز نقش مهمی در شکل‌گیری و انتقال ارزش‌های فرهنگی داشته است. در این محیط، مرشد با صدای خوش و ضرب‌آهنگ تنبک زورخانه، ورزشکاران را نه‌فقط برای انجام حرکات بدنی، بلکه برای درونی‌کردن مفاهیم پهلوانی مانند جوانمردی، همدلی و احترام راهنمایی می‌کرد. اشعار حماسی فردوسی، قطعات عرفانی مولانا و گلستان سعدی بخشی جدانشدنی از مراسم ورزش در گود زورخانه‌اند و همین پیوند ادبیات، معنویت و ورزش، زورخانه را از هر نوع تمرین عادی بدنی متمایز می‌کند.

ورزش‌های زورخانه‌ای شامل مجموعه‌ای از حرکات منظم و هماهنگ است که هر یک ریشه‌ای تاریخی و کارکردی مشخص دارند. سنگ گرفتن، میل‌بازی، کباده‌کشی و چرخ‌زدن هرکدام نه‌تنها برای تقویت عضلات طراحی شده‌اند، بلکه ارتباطی نمادین با فرهنگ رزمی و آیینی ایران دارند. میل‌ها که یادگار گرزهای پهلوانی‌اند، سنگ‌ها که به سپرهای باستانی شباهت دارند و کباده که نمادی از کمان جنگجویان ایرانی است، همه نشان می‌دهند که این ورزش، امتداد میراث رزمی ایران باستان در قالبی آرام، منظم و اخلاق‌مدار است.

اما آنچه بیش از همه زورخانه را یگانه می‌کند، فرهنگ پهلوانی است؛ فرهنگی که بر اصولی مانند راستگویی، پرهیز از غرور، کمک به ضعیف و دفاع از حق استوار است. در این نظام ارزشی، مقام پهلوانی با عضلات قدرتمند یا مهارت در حرکات ورزشی به دست نمی‌آید؛ بلکه با رفتار انسانی و اخلاقی تعریف می‌شود. پهلوان کسی است که خود را خادم مردم بداند، قدرتمند باشد اما قدرتش را در خدمت عدالت و مهربانی به کار گیرد. به همین دلیل، در تاریخ ایران چهره‌هایی مانند پوریای ولی و جهان‌پهلوان تختی بیش از هر چیز به‌خاطر منش انسانی‌شان ستوده شده‌اند.

زورخانه همچنین مکانی برای انسجام اجتماعی بوده است. مردم محله‌ها، از جوان تا سالمند، در این فضا گردهم می‌آمدند و به‌صورت یک خانواده بزرگ تمرین می‌کردند. نظم و سلسله‌مراتب زورخانه‌ای (که با پیشکسوتی و احترام عمیق به بزرگ‌ترها همراه است) ساختاری تربیتی به وجود می‌آورد که در آن جوانان زیر نظر افراد باتجربه آموزش می‌دیدند. این ساختار، انتقال نسل‌به‌نسل ارزش‌های پهلوانی را ممکن ساخته و باعث شده این سنت تا امروز زنده بماند.

بعد معنوی ورزش‌های زورخانه‌ای نیز بسیار برجسته است. آیین آغاز و پایان تمرین‌ها همراه با دعا، یاد بزرگان و نیت خیر، فضایی روحانی به ورزش می‌بخشد. این بُعد، ورزشکار را تشویق می‌کند که پیش از تلاش برای تقویت جسم، نیت خود را پاک کند و از هرگونه تکبر بپرهیزد. گود زورخانه همواره نمادی از فروتنی بوده است؛ جایی که ورزشکار با ورود به گود، خود را پایین‌تر از دیگران قرار می‌دهد و پذیرای آموختن می‌شود.

زورخانه نقشی مهم در حفظ موسیقی آیینی ایرانی نیز داشته است. شاهنامه‌خوانی، دعاها و ضرب‌آهنگ‌های مخصوص مرشد، بخشی از هویت موسیقایی این ورزش‌اند و نسل‌های بسیاری از ایرانیان با این صداها بزرگ شده‌اند. این موسیقی نه‌تنها هماهنگی حرکات ورزشی را تضمین می‌کند، بلکه روحیه حماسی و معنوی ورزشکاران را نیز برمی‌انگیزد.

با گذشت زمان و ورود نسل جدید به عرصه ورزش، تلاش‌هایی برای جهانی‌سازی و حفظ این میراث ارزشمند صورت گرفته است. ثبت ورزش‌های زورخانه‌ای و کشتی پهلوانی در فهرست میراث معنوی یونسکو نشان‌دهنده اهمیت جهانی این سنت است. امروزه نیز تلاش می‌شود با حفظ اصالت‌ها، این ورزش با نیازهای نسل جدید سازگار شود و جایگاه خود را در زندگی معاصر ایرانیان حفظ کند.

در مجموع، ورزش‌های زورخانه‌ای نظامی هماهنگ از آمادگی بدنی، فرهنگ اخلاقی و هویت ملی ایرانیان است. این ورزش یادآور این حقیقت است که قدرت واقعی در ترکیب توان جسمی و فضیلت‌های اخلاقی نهفته است؛ همان پیامی که پهلوانان ایران‌زمین قرن‌ها آن را سینه‌به‌سینه منتقل کرده‌اند.

به مناسبت روز «فرهنگ پهلوانی و ورزش زورخانه ای» گفت و گویی با چند تن از مسئولین ورزش استان و همچنین پیشکسوتان این رشته ورزشی داشتیم که در ادامه می خوانید.

 خداجو مدیرکل ورزش و جوانان فارس: ورزش زورخانه ای می تواند پهلوانی را در بین دیگر رشته های ورزشی اشاعه دهد

مدیرکل ورزش و جوانان فارس با تأکید بر اینکه ورزشکاران ما می بایست فرهنگ پهلوانی را سرلوحه زندگی و ورزش حرفه ای قرار دهند، بیان کرد: ورزشکاران به عنوان الگو در جامعه و بین جوانان محسوب می شوند و همین امر اهمیت اخلاق مداری و جوانمردی را در زندگی و رفتار ورزشکاران پر رنگ می کند.

عبدالرحیم خداجو ادامه داد: ورزشکاران ما هم به عنوان سفیران اخلاق و هم به عنوان گسترش دهندگان منش پهلوانی به شمار می روند که وجه تمایز ما با دیگر کشورها نیز همین است.

وی نقش اداره کل ورزش و جوانان را ایجاد مسیری هموار برای رشد و پیشرفت ورزش دانست و گفت: می گویند فلان ورزشکار رشته زورخانه ای مقام کسب کرده و شما به عنوان اداره کل ورزش چه کاری برای آن ورزشکار انجام داده اید؟ راستش را بخواهید وظیفه اداره کل چیز دیگری است و فراتر از چاپ بنر و تجلیل از افتخارآفرینان است. شاید درست این باشد که بگویم تعالی ورزش در گرو مدیریت صحیح آن است و وظیفه اصلی اداره کل ورزش و جوانان، هدایت درست ورزش برای عبور از گذرگاه پر پیچ و خم مشکلات است.

مدیرکل ورزش و جوانان فارس با بیان اینکه برنامه توسعه ورزش توسط اداره کل به روسای هیات ها ارائه می شود، ابراز داشت: گذشته از مشارکت در انتخاب به جای مدیری کاربلد و صالح در راس هیات های ورزشی، برنامه توسعه ورزش نیز در ابعاد مختلف همچون ورزش روستایی و عشایری، ورزش همگانی، ورزش بانوان، ورزش قهرمانی و ... توسط اداره کل ورزش تهیه و تدوین می شود تا رشته های ورزشی در مسیری صحیح گام بردارند.

خداجو بخشی از زنجیره موفقیت ورزش را تعامل روسای هیات های ورزشی با اداره کل ورزش و جوانان دانست و خاطرنشان کرد: برگزاری کلاس ها و دوره های استعدادیابی، برگزاری مسابقات و رویدادهای ورزشی، برگزاری میزبانی ها و اردوهای مختلف تیم ملی به میزبانی استان فارس و کلانشهر شیراز و ایجاد بستر و زیرساخت مناسب برای موفقیت ورزشکاران، قسمتی از کارهایی است که اداره کل خود را موظف به انجام آن در راستای رشد و حمایت از ورزشکاران می داند.

وی اضافه کرد: به طور مثال آقای علی غرقی به عنوان یکی از قهرمانان ورزش زورخانه ای که برای نخستین بار مدال طلای این رشته را برای فارس به ارمغان آورده است حداقل با 7 سال تمرین موفق به کسب این مقام آوری شده که خود حکایت از عملکرد صحیح تمامی بخش های مدیریتی ورزشی در استان دارد.

مدیرکل ورزش و جوانان فارس نقش رشته زورخانه ای در جهت ترویج فرهنگ پهلوانی را پررنگ خواند و گفت: در سال گذشته هیات ورزش های زورخانه ای و پهلوانی استان برای تکمیل و تجهیز زیرساخت های این رشته مبلغ درخوری را هزینه کرد تا در زمینه استعدادیابی بتوانیم موفق عمل کنیم. همچنین باید به این نکته توجه داشته باشیم که با بهره گیری از این رشته می توانیم فرهنگ پهلوانی را در دیگر رشته های ورزشی ترویج کنیم.

رئیس هیات ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی فارس:برای جذب جوانان و نوجوانان به این رشته، 4 میلیارد تومان برای تجهیز وسایل هزینه کرده ایم!

رئیس هیات ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی فارس با اشاره به جمله معروف رهبر شهید انقلاب مبنی بر اینکه « ورزش باستانی ما قبل از اینکه یک ورزش برای ملت ما باشد، یک تاریخ و یک فرهنگ است»، خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه ظرفیت و پتانسیل بالای این رشته از دید رهبر شهید انقلاب پنهان نمانده بود ایشان بر گسترش و ترویج فرهنگ پهلوانی و ورزش زورخانه ای تأکید داشتند.

حسن حسینی با یادآوری مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی که 44 نهاد و دستگاه را در خصوص گسترش رشته ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی ملزم دانست، ابراز کرد: به همین دلیل در تقویم کشورمان روز 17 فروردین ماه به عنوان روز ترویج فرهنگ پهلوانی و ورزش زورخانه ای نامگذاری شده است.

وی ادامه داد: این روز برای این است که به ما یادآور شود که بحث فرهنگ پهلوانی فقط مختص یک رشته ورزشی خاص نیست و می بایست در سطح جامعه به یک اصل اساسی تبدیل شود.

رئیس هیات ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی فارس با تأکید بر اینکه دو ورزشکار شاخص و صاحب نام این رشته از استان ما هستند، اظهار کرد: آقای رحمان رحیم پور قهرمان کشتی پهلوانی و آقای علی غرقی قهرمان چرخ تیز در مسابقات جهانی از فارس هستند که جای بسی غرور دارد.

حسینی نقش هیات در کسب موفقیت را حائز اهمیت دانست و گفت: برای مقام آوری آن هم در سطح جهانی می بایست چندین عامل به خوبی در کنار یکدیگر قرار گیرند؛ هیات و بخش مدیریتی، زیرساخت و بستر مناسب و انگیزه و استعداد ورزشکار که این موارد برای این دو عزیز فراهم شده است.

وی ادامه داد: با سپاس از تلاش های روسا و اعضای هیات ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی در تمامی دوره ها که زمینه ساز این رشد و پیشرفت شده اند در دو بخش ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی موفق به کسب عناوین جهانی شده ایم.

رئیس هیات ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی فارس ابراز کرد: متأسفانه در رشته ما درآمدزایی وجود ندارد و برای هر فعالیتی که بخواهیم انجام دهیم به ناچار می بایست حمایت سرمایه گذار خصوصی را جذب کنیم، در غیر این صورت نمی توانیم رویدادی برگزار کنیم.

حسینی رشد و پیشرفت این رشته را در گرو حمایت های مالی بخش خصوصی و دولتی دانست و افزود: گذشته از نقش و حمایت رسانه ها، در حوزه فرهنگی برای تعالی رشته ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی نیاز به همکاری متولیان امر است. منظور من این است که ببینید به طور مثال چند فیلم و سریال با موضوعیت ورزش های رزمی ساخته شده اما چه تعداد برای معرفی پهلوانان و نام آوران این رشته تولید شده است؟

وی از تلاش های فدراسیون برای جذابیت بخشی به این رشته پرده برداشت و عنوان کرد: نزدیک به 3 سال است در قالب برنامه ای مدون، 11 آکادمی مختص به ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی در راستای آموزش صحیح این رشته برای ایجاد تصویری جذاب از آن در نگاه نوجوانان و جوانان احداث کردیم.

رئیس هیات ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی فارس در بخش دیگری از صحبت هایش از عملکرد مطلوب هیات فارس در چند سال گذشته خبر داد و گفت: در سال 1403 و 1404 با عملکرد مطلوب هیات در حوزه عمرانی موفق به کسب مقام نخست در کشور شدیم.

حسینی اضافه کرد: یکی از معضلات اساسی این رشته در سطح استان، کمبود وسایل ورزشی برای قشر جوان و نوجوان بود که با بررسی و فعالیت های مثمرثمر اعضای هیات با هزینه کرد 4 میلیارد تومان و خرید تمامی ادوات ورزشی رشته زورخانه ای، این نقص اساسی را از بین بردیم.

وی با اشاره به دستورالعمل ابلاغ شده از سوی اداره کل ورزش و جوانان برای بازگشایی زورخانه ها و از سر گیری تمرینات ورزشکاران، اظهار کرد: با توجه به شرایط فعلی، از این هفته مجددا فعالیت زورخانه ها از سر گرفته شد و در روزهای آینده که در هفته ترویج فرهنگ پهلوانی و ورزش های زورخانه ای قرار داریم پر رنگ تر ظاهر خواهیم شد و سعی می کنیم در میادین مختلف شهر شیراز برنامه های نمایشی این رشته را برگزار کنیم.

رئیس کمیسیون ورزش های زورخانه ای فدراسیون جهانی: جامعه امروز نیازمند پهلوان است تا قهرمان!

رئیس کمیسیون ورزش های زورخانه ای فدراسیون جهانی با بیان اینکه پس از مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی اتفاقات خوبی برای این رشته افتاد، بیان کرد: با پیگیری های صورت گرفته، رشته ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی به عنوان قدیمی ترین ورزش و میراث معنوی بشریت در سازمان یونسکو به ثبت رسید.

حسین غرقی با تأکید بر اینکه رشته زورخانه ای و پهلوانی در خون ایرانیان جریان دارد، ابراز کرد: رشادت های مردان و زنان ایران زمین در تمامی ادوار تاریخ زبانزد خاص و عام بوده است؛ در همین باب و در کتاب «مینوی خرد» که بعد از کتاب «اوستا» از کهن ترین کتب ایرانیان به شمار می رود، مردمان ایران زمین را اینگونه توصیف کرده است: ایرانیان جامه اعتماد به نفس بر تن پوشند و سپر راستی در دست گرفته و با گرز سپاس و کمان به جنگ اهریمن بشتابند.

وی از تاریخ کهن 6 هزار ساله این رشته خبر داد و گفت: به صورت رسمی تاریخ قطعی این رشته به 4500 سال برمی گردد که پیدایش آن برای دفاع و محافظت از ایران زمین بوده است. میل همان گرز، سنگ همان سپر و کباده همان کمانی است که در گذشته مورد استفاده قرار می گرفته است.

رئیس کمیته فنی ورزش های زورخانه ای کنفدراسیون آسیا با تأکید بر اینکه پهلوانی موضوعی فراجنسیتی است، خاطرنشان کرد: پهلوانی یک منش است که هر انسانی به هر سنی می تواند این خصلت پسندیده را داشته باشد. ورزش زورخانه ای به عنوان مسیری برای فراگیری فرهنگ منش و اخلاق، وجه تمایز قابل توجهی با دیگر رشته های ورزشی دارد.

غرقی از مغفول ماندن این رشته در ادبیات و فرهنگ نوین سخن گفت و افزود: ای کاش مکتب پهلوانی در ادبیات و فیلم سازی نوین جایگاه ویژه تری داشت و به عنوان میراثی دیرینه که مبدأ آن ایران است بیش از این مورد توجه قرار می گرفت.

وی با ابراز تأسف نسبت به کم رنگ شدن اخلاقیات در سطح کلان، اظهار کرد: در چند سال گذشته متأسفانه می بینید که در سطح جامعه اخلاق و منش پهلوانی رنگ باخته و علیرغم شعارهایی که در راستای ترویج فرهنگ اخلاق مداری داده ایم، در عمل به آن موفق نبوده ایم.

رئیس اسبق هیات ورزش های زورخانه ای و کشتی پهلوانی فارس با انتقاد نسبت به عملکرد هیات کنونی در استان، گفت: با توجه به مسیری که از دوره های قبلی برای تعالی این رشته پیش بینی شده بود و حتی با تلاش هایی که در این دوره توسط هیات و اعضای آن صورت گرفته اما در چند سال گذشته دچار افت محسوسی شده ایم.

غرقی ادامه داد: اگر از شما بپرسند مسی و رونالدو که هستند شاید حتی زندگی نامه آن ها را هم بدانید اما اگر از پوریای ولی به عنوان شاخص ترین پهلوان ایران جویا شوند به احتمال زیاد تنها نام این بزرگ مرد را شنیده اید. این معضل بزرگی است که در بخش فرهنگی و رسانه ای به رشته پهلوانی و زورخانه ای وارد است.

وی اضافه کرد: مازاد بر این ورزشکاران این رشته که سال ها برای رسیدن به موفقیت از هیچ تلاشی دریغ نمی کنند نیز به دلیل عدم فعالیت صحیح فرهنگی و رسانه ای به درستی مطرح نمی شوند و همین موضوع می تواند امتیازی منفی در جهت رشد و پیشرفت این رشته کهن به شمار رود.

پیشکسوت ورزش های زورخانه ای با تأکید بر اینکه جامعه نیاز به پهلوان دارد، بیان کرد: پهلوان کسی است که همه چیزش را فدای ملتش کند و دلیل اینکه مردم به پهلوانان احترام ویژه ای می گذاشتند همین موضوع است. اگر بخواهیم به دید ورزشی به آن بنگریم، بعد از قهرمانی تازه مسیر رسیدن به پهلوانی آغاز خواهد شد و جامعه امروز نیازمند پهلوان است تا قهرمان!

غرقی اضافه کرد: یک ورزشکار زورخانه ای با ضرب مرشد و اشعار و پندیات فردوسی، سعدی، مولانا و دیگر شعرای صاحب نام تمرین می کند. لذا همواره در گوشش نوای پهلوانی و بزرگ منشی در جریان است.

وی از اعتبارات محدودی که به این رشته تعلق می گیرد انتقاد کرد و گفت: وقتی سرمنشأ رشته ای ورزشی در کشور شماست که ذات آن منش پهلوانی است شایسته است تا اعتبارات بیشتری به آن تعلق گیرد و مسیری برای تعالی آن فراهم آید. این موضوع نیازمند حمایت مالی است و اگر این مهم تحقق نیابد رفته رفته اخلاق مداری و منش پهلوانی بیش از پیش رنگ  می بازد.